1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình phát triển bền vững, văn hóa ngày càng được xem như một trụ cột song hành cùng kinh tế và môi trường. Không chỉ là yếu tố nền tảng kiến tạo bản sắc, văn hóa còn là nguồn lực nội sinh góp phần nâng cao năng lực tự chủ, sức bật cộng đồng và định hướng phát triển sinh kế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, đô thị hóa và biến đổi khí hậu, việc phát huy các giá trị văn hóa địa phương để thích ứng với thay đổi, bảo vệ hệ sinh thái và phát triển kinh tế trở nên đặc biệt cấp thiết, nhất là tại các cộng đồng nông thôn, vùng sinh thái đặc thù như ĐBSCL.
ĐBSCL là khu vực có vị thế văn hóa sinh thái đặc biệt, nơi người dân gắn bó mật thiết với sông nước, miệt vườn và các hình thức sinh kế nông nghiệp truyền thống. Trong những năm gần đây, du lịch sinh thái nổi lên như một định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển vùng. Với tài nguyên cảnh quan đa dạng và kho tàng văn hóa phong phú, ĐBSCL có nhiều điều kiện để phát triển các mô hình du lịch cộng đồng, nông nghiệp trải nghiệm và du lịch tại chỗ. Trong tiến trình đó, vốn văn hóa đóng vai trò trung tâm, vừa là nền tảng của sản phẩm du lịch đặc thù, vừa là động lực gắn kết cộng đồng và lan tỏa bản sắc.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc khai thác vốn văn hóa trong phát triển du lịch sinh thái ở ĐBSCL hiện nay còn nhiều bất cập. Các yếu tố văn hóa đôi khi bị “đóng khung” thành sản phẩm trình diễn đơn điệu, thiếu chiều sâu; nguy cơ thương mại hóa, mất bản sắc diễn ra phổ biến; nhiều nghề truyền thống mai một; không gian văn hóa cộng đồng bị thu hẹp; đồng thời, nguồn nhân lực văn hóa du lịch còn thiếu hụt và yếu trong kỹ năng. Những thách thức này đòi hỏi cần có cách tiếp cận toàn diện và mang tính hệ thống để vừa phát huy giá trị vốn văn hóa, vừa đảm bảo phát triển sinh kế theo hướng bền vững và thích ứng.
Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết tập trung làm rõ vai trò của vốn văn hóa trong đời sống sinh kế cộng đồng tại các điểm du lịch sinh thái ở ĐBSCL; nhận diện các biểu hiện đặc trưng và các thách thức hiện nay trong việc bảo tồn, phát huy vốn văn hóa; đồng thời, đề xuất một số giải pháp khả thi nhằm gắn kết phát triển văn hóa - sinh kế - du lịch một cách hài hòa và bền vững trong bối cảnh mới.
2. Biểu hiện của vốn văn hóa trong đời sống sinh kế ở Đồng bằng sông Cửu Long
Vốn văn hóa của cư dân ĐBSCL được hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài, gắn liền với điều kiện tự nhiên đặc thù vùng châu thổ, với hệ sinh thái sông nước - miệt vườn - làng nghề - tôn giáo, tín ngưỡng dân gian. Vốn văn hóa ấy không chỉ tạo nên bản sắc vùng miền, mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình mưu sinh và chuyển đổi sinh kế của cộng đồng. Trong bối cảnh phát triển du lịch sinh thái, vốn văn hóa đang dần được tái cấu trúc và phát huy với nhiều biểu hiện cụ thể:
Nghề thủ công truyền thống
Các nghề như làm bánh dân gian (bánh tét, bánh ít, bánh in), đan lát, làm gốm, chạm khắc gỗ, dệt chiếu… được truyền từ đời này sang đời khác, phản ánh không chỉ kỹ năng mà còn cả thế giới quan và mỹ cảm của người dân địa phương. Nhiều làng nghề truyền thống như làng bánh phồng Sơn Đốc (Bến Tre), làng chiếu Định Yên (Đồng Tháp), làng gốm đỏ Vĩnh Long… đã trở thành điểm đến hấp dẫn trong các tuyến du lịch văn hóa - sinh thái, đồng thời mở ra hướng đi mới cho sinh kế địa phương.
Ẩm thực địa phương
Ẩm thực ĐBSCL là sự kết hợp hài hòa giữa nguyên liệu tại chỗ, tri thức ẩm thực dân gian và tập quán cộng đồng. Những món ăn như cá lóc nướng trui, lẩu mắm, bánh xèo, bún cá linh bông điên điển… không chỉ là sản phẩm tiêu dùng mà còn là trải nghiệm văn hóa giàu cảm xúc đối với du khách. Nhiều hộ gia đình đã phát triển mô hình homestay ẩm thực, vừa bảo tồn nghề nấu truyền thống, vừa tạo thu nhập bền vững.
Nghệ thuật dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng
Đờn ca tài tử - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, là hình thức sinh hoạt nghệ thuật cộng đồng điển hình phản ánh đời sống tinh thần và thị hiếu thẩm mỹ của cư dân ĐBSCL. Bên cạnh đó, các lễ hội như Lễ hội Ok Om Bok, Lễ hội vía Bà Chúa Xứ, Lễ hội Nghinh Ông... là dịp quy tụ các giá trị tâm linh, nghi lễ và nghệ thuật trình diễn dân gian, góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc thù phục vụ phát triển du lịch lễ hội, du lịch trải nghiệm.
Không gian và lối sống cộng đồng của địa phương
Lối sống hài hòa với thiên nhiên, văn hóa “mở” và tính cộng đồng cao của cư dân miền Tây đã tạo nên không khí thân thiện, dễ tiếp cận và hấp dẫn với du khách. Mô hình du lịch sinh thái miệt vườn, nơi du khách có thể tham gia hái trái cây, chèo xuồng, đi chợ nổi, nghe kể chuyện dân gian hay nghỉ ngơi tại nhà dân, là một trong những hình thức phát huy vốn văn hóa sống động và hiệu quả nhất hiện nay.
Những biểu hiện trên cho thấy vốn văn hóa không chỉ tồn tại dưới dạng di sản cần bảo tồn mà còn là nguồn lực đang vận động và chuyển hóa thành phương tiện sinh kế mới, nếu được tổ chức, đầu tư và quản lý phù hợp.
3. Vai trò của vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng
Vốn văn hóa, dưới góc nhìn phát triển, không chỉ là biểu hiện của bản sắc mà còn là nguồn lực nội sinh góp phần hình thành và đa dạng hóa sinh kế cộng đồng. Tại các điểm du lịch sinh thái ở ĐBSCL, vốn văn hóa đang thể hiện vai trò quan trọng trong nhiều chiều cạnh của đời sống kinh tế - xã hội địa phương, đặc biệt trong quá trình chuyển đổi từ sinh kế nông nghiệp thuần túy sang sinh kế gắn với dịch vụ du lịch:
Thứ nhất, vốn văn hóa góp phần đa dạng hóa phương thức sinh kế
Vốn văn hóa cung cấp nền tảng tri thức, kỹ năng và tài nguyên địa phương để hình thành các mô hình sinh kế mới gắn với hoạt động du lịch. Thay vì chỉ dựa vào sản xuất nông nghiệp, người dân có thể khai thác tri thức tại chỗ để phát triển các dịch vụ hướng dẫn du lịch, chế biến ẩm thực truyền thống, sản xuất sản phẩm lưu niệm từ nghề thủ công, tổ chức các hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian, hay cung cấp dịch vụ lưu trú theo kiểu homestay - farmstay.
Chẳng hạn, tại huyện Lai Vung (Đồng Tháp), nhiều hộ dân đã chuyển từ trồng quýt truyền thống sang mô hình vườn sinh thái kết hợp trải nghiệm văn hóa - ẩm thực. Tại Cồn Sơn (Cần Thơ), cư dân tổ chức du lịch cộng đồng theo mô hình tự quản, trong đó vốn văn hóa trở thành “điểm bán hàng” đặc trưng (cá lóc bay, đờn ca tài tử, làm bánh dân gian...).
Thứ hai, tạo dựng bản sắc và nâng cao sức cạnh tranh điểm đến
Trong bối cảnh các sản phẩm du lịch ngày càng đồng dạng hóa, bản sắc văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững. Vốn văn hóa giúp các điểm đến định hình hình ảnh riêng, thu hút du khách bằng trải nghiệm chân thực và khác biệt. Việc xây dựng thương hiệu du lịch không thể tách rời khỏi yếu tố văn hóa, từ câu chuyện địa phương, nghệ thuật trình diễn, đến phong cách tiếp đãi đặc trưng miền Tây.
Chính bản sắc văn hóa này không chỉ tạo ra giá trị tinh thần cho du khách mà còn khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng, góp phần củng cố tính gắn kết và chủ động trong phát triển sinh kế.
Thứ ba, nâng cao đạo đức sinh thái và phát triển bền vững
Vốn văn hóa truyền thống chứa đựng những tri thức và quan niệm sống gần gũi với thiên nhiên, coi trọng sự hài hòa giữa con người - môi trường - thần linh. Các tín ngưỡng dân gian, tục thờ cúng sông nước, lễ hội nông nghiệp… là những hình thức biểu đạt mối quan hệ ứng xử sinh thái đặc sắc. Khi được phát huy đúng cách, vốn văn hóa sẽ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên hợp lý, ứng phó biến đổi khí hậu và hướng đến phát triển du lịch sinh thái một cách có trách nhiệm.
Nói cách khác, vốn văn hóa không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn định hướng đạo đức phát triển, làm nền tảng cho sự bền vững lâu dài của cả sinh kế và hệ sinh thái cộng đồng.
Từ những vai trò trên, có thể khẳng định rằng việc phát huy vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng không chỉ giúp tăng thu nhập và ổn định cuộc sống mà còn góp phần bảo tồn di sản, nâng cao năng lực nội sinh và tăng cường khả năng thích ứng của cư dân ĐBSCL trước những thách thức đa chiều trong thời kỳ chuyển đổi.
4. Thách thức trong phát huy vốn văn hóa tại các điểm du lịch sinh thái ở Đồng bằng sông Cửu Long
Mặc dù vốn văn hóa đang từng bước được nhận diện và vận dụng trong phát triển sinh kế cộng đồng, quá trình này vẫn gặp nhiều trở ngại về nhận thức, cơ chế, nguồn lực và môi trường thực hành. Các thách thức sau đây cho thấy sự cần thiết của một tiếp cận toàn diện, có chiều sâu và bền vững hơn trong phát huy vốn văn hóa ở vùng du lịch sinh thái ĐBSCL.
Thứ nhất, vấn đề thương mại hóa và giản lược hóa giá trị văn hóa
Việc đưa các yếu tố văn hóa vào khai thác du lịch nếu không được kiểm soát tốt sẽ dễ dẫn đến nguy cơ thương mại hóa cực đoan, làm mất đi chiều sâu và tính linh thiêng của di sản. Nhiều hoạt động văn hóa bị “đóng gói” phục vụ thị hiếu ngắn hạn của du khách, dẫn đến giản lược nội dung, trình diễn rập khuôn và thiếu chiều sâu cảm xúc địa phương. Một số lễ hội dân gian bị cắt giảm nghi thức, nghệ thuật truyền thống bị “biến tướng” để phù hợp với thị trường, làm xói mòn dần bản sắc văn hóa địa phương.
Thứ hai, sự suy giảm không gian văn hóa và môi trường thực hành
Không gian văn hóa - nơi nuôi dưỡng, lưu giữ và truyền dạy các giá trị văn hóa đang bị thu hẹp bởi tốc độ đô thị hóa, biến đổi khí hậu và thay đổi cấu trúc làng xã. Các không gian sinh hoạt cộng đồng như đình làng, bến nước, sân đình, chợ nổi, lò bánh thủ công... dần biến mất hoặc bị thay thế bởi các công trình bê tông hóa, phục vụ du lịch đại trà, thiếu tính kế thừa. Điều này làm đứt gãy mối liên kết giữa cộng đồng và di sản, gây khó khăn cho việc phát huy vốn văn hóa như một phương tiện sinh kế.
Thứ ba, thiếu hụt nguồn nhân lực và đứt gãy truyền nghề
Lực lượng kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống đang ngày càng suy giảm, đặc biệt trong các nghề thủ công, nghệ thuật dân gian và tri thức tại chỗ. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi không có người nối nghiệp, trong khi thế hệ trẻ ít mặn mà với nghề truyền thống do thu nhập bấp bênh, thiếu chính sách hỗ trợ. Mặt khác, kỹ năng du lịch, truyền thông và quản lý văn hóa của cộng đồng địa phương còn yếu, dẫn đến việc triển khai sản phẩm văn hóa - du lịch còn mang tính tự phát, thiếu chiều sâu.
Thứ tư, thiếu liên kết giữa các chủ thể phát triển
Quá trình phát huy vốn văn hóa trong sinh kế hiện còn thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân - doanh nghiệp - chính quyền - nhà khoa học. Một số mô hình phát triển du lịch cộng đồng bị chi phối bởi nhà đầu tư bên ngoài, dẫn đến việc “ngoại hóa” sản phẩm văn hóa, làm giảm vai trò chủ thể của cộng đồng. Thiếu chính sách hỗ trợ chuyên sâu và dài hạn khiến người dân gặp khó khăn trong việc bảo tồn và vận dụng vốn văn hóa một cách hiệu quả.
Tổng hợp các thách thức nêu trên cho thấy, việc phát huy vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng không chỉ là câu chuyện của bản thân cộng đồng mà còn đòi hỏi hệ sinh thái phát triển đồng bộ, trong đó cần có chính sách hỗ trợ, thiết kế sản phẩm sáng tạo, bảo tồn không gian thực hành, nâng cao năng lực chủ thể và sự phối hợp đa ngành, đa tác nhân một cách bền vững.
5. Giải pháp phát huy vốn văn hóa trong phát triển sinh kế bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long
Phát huy vốn văn hóa trong đời sống sinh kế cộng đồng không chỉ là một chiến lược bảo tồn di sản, mà còn là giải pháp phát triển nội sinh, thích ứng với biến đổi và thúc đẩy du lịch bền vững. Dưới đây là một số định hướng và nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:
Một là, tăng cường nhận thức và tiếp cận toàn diện về vốn văn hóa
Cần định vị lại vốn văn hóa không chỉ là yếu tố “trang trí” cho sản phẩm du lịch, mà là nguồn lực chiến lược có khả năng chuyển hóa thành giá trị sinh kế, năng lực cộng đồng và bản sắc vùng. Việc tuyên truyền, đào tạo và lồng ghép giáo dục văn hóa sinh kế trong các chương trình phát triển nông thôn, du lịch và bảo tồn di sản là hết sức cần thiết. Bên cạnh đó, cần khuyến khích các nghiên cứu liên ngành (văn hóa học, nhân học, khoa học phát triển...) để hiểu đúng và sử dụng vốn văn hóa một cách hiệu quả, không rập khuôn hoặc thương mại hóa cực đoan.
Hai là, gắn giá trị văn hóa với thiết kế sản phẩm du lịch đặc thù
Thay vì sao chép mô hình du lịch đại trà, các địa phương cần dựa vào vốn văn hóa địa phương để phát triển sản phẩm du lịch mang tính trải nghiệm, sáng tạo và bản sắc cao. Ví dụ: tour du lịch kể chuyện dân gian tại nhà cổ, lớp học nấu món ăn truyền thống, tour nghe đờn ca tài tử trên sông, hoạt động tham gia lễ hội cộng đồng...
Việc thiết kế sản phẩm du lịch văn hóa cần đặt người dân làm trung tâm, từ khâu sáng tạo nội dung đến thực hiện, nhằm đảm bảo tính chân thực, sự tham gia và quyền lợi kinh tế của cộng đồng.
Ba là, bảo tồn không gian văn hóa và duy trì môi trường thực hành di sản
Cần có chính sách và cơ chế hỗ trợ bảo tồn các không gian văn hóa sống, như làng nghề, bến nước, đình làng, chợ nổi, sân khấu dân gian... Đây là nơi tích tụ và tái sinh vốn văn hóa, đồng thời là điểm nhấn quan trọng trong các sản phẩm du lịch. Việc hỗ trợ cải tạo, phục hồi các không gian này nên gắn liền với sinh kế thực tế, như phát triển làng nghề du lịch, không gian biểu diễn truyền thống trong homestay, hay chợ văn hóa vào cuối tuần…
Bốn là, tôn vinh vai trò nghệ nhân và bảo đảm cơ chế truyền nghề
Nghệ nhân dân gian là “ngân hàng sống” của vốn văn hóa cộng đồng. Do vậy, cần có chính sách hỗ trợ tài chính, vinh danh danh hiệu, tạo điều kiện sinh kế ổn định cho nghệ nhân, đồng thời khuyến khích các hình thức truyền nghề - truyền dạy thế hệ trẻ thông qua các câu lạc bộ, trường học, trung tâm học tập cộng đồng... Việc liên kết nghệ nhân với chương trình giáo dục, du lịch và truyền thông sẽ góp phần lan tỏa giá trị và bảo tồn chiều sâu văn hóa.
Năm là, nâng cao năng lực cộng đồng và phát triển nhân lực văn hóa - du lịch
Phát huy vốn văn hóa trong sinh kế đòi hỏi cộng đồng phải được nâng cao năng lực tự quản, quản trị du lịch, kỹ năng truyền thông - kể chuyện - tổ chức sản phẩm. Cần xây dựng các chương trình tập huấn chuyên đề, học tập trao đổi giữa các mô hình điểm, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia hoạt động du lịch văn hóa với tinh thần sáng tạo, chủ động và làm chủ công nghệ.
Trong tiến trình phát triển bền vững, văn hóa ngày càng được xem như một trụ cột song hành cùng kinh tế và môi trường. Không chỉ là yếu tố nền tảng kiến tạo bản sắc, văn hóa còn là nguồn lực nội sinh góp phần nâng cao năng lực tự chủ, sức bật cộng đồng và định hướng phát triển sinh kế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, đô thị hóa và biến đổi khí hậu, việc phát huy các giá trị văn hóa địa phương để thích ứng với thay đổi, bảo vệ hệ sinh thái và phát triển kinh tế trở nên đặc biệt cấp thiết, nhất là tại các cộng đồng nông thôn, vùng sinh thái đặc thù như ĐBSCL.
ĐBSCL là khu vực có vị thế văn hóa sinh thái đặc biệt, nơi người dân gắn bó mật thiết với sông nước, miệt vườn và các hình thức sinh kế nông nghiệp truyền thống. Trong những năm gần đây, du lịch sinh thái nổi lên như một định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển vùng. Với tài nguyên cảnh quan đa dạng và kho tàng văn hóa phong phú, ĐBSCL có nhiều điều kiện để phát triển các mô hình du lịch cộng đồng, nông nghiệp trải nghiệm và du lịch tại chỗ. Trong tiến trình đó, vốn văn hóa đóng vai trò trung tâm, vừa là nền tảng của sản phẩm du lịch đặc thù, vừa là động lực gắn kết cộng đồng và lan tỏa bản sắc.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc khai thác vốn văn hóa trong phát triển du lịch sinh thái ở ĐBSCL hiện nay còn nhiều bất cập. Các yếu tố văn hóa đôi khi bị “đóng khung” thành sản phẩm trình diễn đơn điệu, thiếu chiều sâu; nguy cơ thương mại hóa, mất bản sắc diễn ra phổ biến; nhiều nghề truyền thống mai một; không gian văn hóa cộng đồng bị thu hẹp; đồng thời, nguồn nhân lực văn hóa du lịch còn thiếu hụt và yếu trong kỹ năng. Những thách thức này đòi hỏi cần có cách tiếp cận toàn diện và mang tính hệ thống để vừa phát huy giá trị vốn văn hóa, vừa đảm bảo phát triển sinh kế theo hướng bền vững và thích ứng.
Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết tập trung làm rõ vai trò của vốn văn hóa trong đời sống sinh kế cộng đồng tại các điểm du lịch sinh thái ở ĐBSCL; nhận diện các biểu hiện đặc trưng và các thách thức hiện nay trong việc bảo tồn, phát huy vốn văn hóa; đồng thời, đề xuất một số giải pháp khả thi nhằm gắn kết phát triển văn hóa - sinh kế - du lịch một cách hài hòa và bền vững trong bối cảnh mới.
2. Biểu hiện của vốn văn hóa trong đời sống sinh kế ở Đồng bằng sông Cửu Long
Vốn văn hóa của cư dân ĐBSCL được hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài, gắn liền với điều kiện tự nhiên đặc thù vùng châu thổ, với hệ sinh thái sông nước - miệt vườn - làng nghề - tôn giáo, tín ngưỡng dân gian. Vốn văn hóa ấy không chỉ tạo nên bản sắc vùng miền, mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình mưu sinh và chuyển đổi sinh kế của cộng đồng. Trong bối cảnh phát triển du lịch sinh thái, vốn văn hóa đang dần được tái cấu trúc và phát huy với nhiều biểu hiện cụ thể:
Nghề thủ công truyền thống
Các nghề như làm bánh dân gian (bánh tét, bánh ít, bánh in), đan lát, làm gốm, chạm khắc gỗ, dệt chiếu… được truyền từ đời này sang đời khác, phản ánh không chỉ kỹ năng mà còn cả thế giới quan và mỹ cảm của người dân địa phương. Nhiều làng nghề truyền thống như làng bánh phồng Sơn Đốc (Bến Tre), làng chiếu Định Yên (Đồng Tháp), làng gốm đỏ Vĩnh Long… đã trở thành điểm đến hấp dẫn trong các tuyến du lịch văn hóa - sinh thái, đồng thời mở ra hướng đi mới cho sinh kế địa phương.
Ẩm thực địa phương
Ẩm thực ĐBSCL là sự kết hợp hài hòa giữa nguyên liệu tại chỗ, tri thức ẩm thực dân gian và tập quán cộng đồng. Những món ăn như cá lóc nướng trui, lẩu mắm, bánh xèo, bún cá linh bông điên điển… không chỉ là sản phẩm tiêu dùng mà còn là trải nghiệm văn hóa giàu cảm xúc đối với du khách. Nhiều hộ gia đình đã phát triển mô hình homestay ẩm thực, vừa bảo tồn nghề nấu truyền thống, vừa tạo thu nhập bền vững.
Nghệ thuật dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng
Đờn ca tài tử - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, là hình thức sinh hoạt nghệ thuật cộng đồng điển hình phản ánh đời sống tinh thần và thị hiếu thẩm mỹ của cư dân ĐBSCL. Bên cạnh đó, các lễ hội như Lễ hội Ok Om Bok, Lễ hội vía Bà Chúa Xứ, Lễ hội Nghinh Ông... là dịp quy tụ các giá trị tâm linh, nghi lễ và nghệ thuật trình diễn dân gian, góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc thù phục vụ phát triển du lịch lễ hội, du lịch trải nghiệm.
Không gian và lối sống cộng đồng của địa phương
Lối sống hài hòa với thiên nhiên, văn hóa “mở” và tính cộng đồng cao của cư dân miền Tây đã tạo nên không khí thân thiện, dễ tiếp cận và hấp dẫn với du khách. Mô hình du lịch sinh thái miệt vườn, nơi du khách có thể tham gia hái trái cây, chèo xuồng, đi chợ nổi, nghe kể chuyện dân gian hay nghỉ ngơi tại nhà dân, là một trong những hình thức phát huy vốn văn hóa sống động và hiệu quả nhất hiện nay.
Những biểu hiện trên cho thấy vốn văn hóa không chỉ tồn tại dưới dạng di sản cần bảo tồn mà còn là nguồn lực đang vận động và chuyển hóa thành phương tiện sinh kế mới, nếu được tổ chức, đầu tư và quản lý phù hợp.
3. Vai trò của vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng
Vốn văn hóa, dưới góc nhìn phát triển, không chỉ là biểu hiện của bản sắc mà còn là nguồn lực nội sinh góp phần hình thành và đa dạng hóa sinh kế cộng đồng. Tại các điểm du lịch sinh thái ở ĐBSCL, vốn văn hóa đang thể hiện vai trò quan trọng trong nhiều chiều cạnh của đời sống kinh tế - xã hội địa phương, đặc biệt trong quá trình chuyển đổi từ sinh kế nông nghiệp thuần túy sang sinh kế gắn với dịch vụ du lịch:
Thứ nhất, vốn văn hóa góp phần đa dạng hóa phương thức sinh kế
Vốn văn hóa cung cấp nền tảng tri thức, kỹ năng và tài nguyên địa phương để hình thành các mô hình sinh kế mới gắn với hoạt động du lịch. Thay vì chỉ dựa vào sản xuất nông nghiệp, người dân có thể khai thác tri thức tại chỗ để phát triển các dịch vụ hướng dẫn du lịch, chế biến ẩm thực truyền thống, sản xuất sản phẩm lưu niệm từ nghề thủ công, tổ chức các hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian, hay cung cấp dịch vụ lưu trú theo kiểu homestay - farmstay.
Chẳng hạn, tại huyện Lai Vung (Đồng Tháp), nhiều hộ dân đã chuyển từ trồng quýt truyền thống sang mô hình vườn sinh thái kết hợp trải nghiệm văn hóa - ẩm thực. Tại Cồn Sơn (Cần Thơ), cư dân tổ chức du lịch cộng đồng theo mô hình tự quản, trong đó vốn văn hóa trở thành “điểm bán hàng” đặc trưng (cá lóc bay, đờn ca tài tử, làm bánh dân gian...).
Thứ hai, tạo dựng bản sắc và nâng cao sức cạnh tranh điểm đến
Trong bối cảnh các sản phẩm du lịch ngày càng đồng dạng hóa, bản sắc văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững. Vốn văn hóa giúp các điểm đến định hình hình ảnh riêng, thu hút du khách bằng trải nghiệm chân thực và khác biệt. Việc xây dựng thương hiệu du lịch không thể tách rời khỏi yếu tố văn hóa, từ câu chuyện địa phương, nghệ thuật trình diễn, đến phong cách tiếp đãi đặc trưng miền Tây.
Chính bản sắc văn hóa này không chỉ tạo ra giá trị tinh thần cho du khách mà còn khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng, góp phần củng cố tính gắn kết và chủ động trong phát triển sinh kế.
Thứ ba, nâng cao đạo đức sinh thái và phát triển bền vững
Vốn văn hóa truyền thống chứa đựng những tri thức và quan niệm sống gần gũi với thiên nhiên, coi trọng sự hài hòa giữa con người - môi trường - thần linh. Các tín ngưỡng dân gian, tục thờ cúng sông nước, lễ hội nông nghiệp… là những hình thức biểu đạt mối quan hệ ứng xử sinh thái đặc sắc. Khi được phát huy đúng cách, vốn văn hóa sẽ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên hợp lý, ứng phó biến đổi khí hậu và hướng đến phát triển du lịch sinh thái một cách có trách nhiệm.
Nói cách khác, vốn văn hóa không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn định hướng đạo đức phát triển, làm nền tảng cho sự bền vững lâu dài của cả sinh kế và hệ sinh thái cộng đồng.
Từ những vai trò trên, có thể khẳng định rằng việc phát huy vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng không chỉ giúp tăng thu nhập và ổn định cuộc sống mà còn góp phần bảo tồn di sản, nâng cao năng lực nội sinh và tăng cường khả năng thích ứng của cư dân ĐBSCL trước những thách thức đa chiều trong thời kỳ chuyển đổi.
4. Thách thức trong phát huy vốn văn hóa tại các điểm du lịch sinh thái ở Đồng bằng sông Cửu Long
Mặc dù vốn văn hóa đang từng bước được nhận diện và vận dụng trong phát triển sinh kế cộng đồng, quá trình này vẫn gặp nhiều trở ngại về nhận thức, cơ chế, nguồn lực và môi trường thực hành. Các thách thức sau đây cho thấy sự cần thiết của một tiếp cận toàn diện, có chiều sâu và bền vững hơn trong phát huy vốn văn hóa ở vùng du lịch sinh thái ĐBSCL.
Thứ nhất, vấn đề thương mại hóa và giản lược hóa giá trị văn hóa
Việc đưa các yếu tố văn hóa vào khai thác du lịch nếu không được kiểm soát tốt sẽ dễ dẫn đến nguy cơ thương mại hóa cực đoan, làm mất đi chiều sâu và tính linh thiêng của di sản. Nhiều hoạt động văn hóa bị “đóng gói” phục vụ thị hiếu ngắn hạn của du khách, dẫn đến giản lược nội dung, trình diễn rập khuôn và thiếu chiều sâu cảm xúc địa phương. Một số lễ hội dân gian bị cắt giảm nghi thức, nghệ thuật truyền thống bị “biến tướng” để phù hợp với thị trường, làm xói mòn dần bản sắc văn hóa địa phương.
Thứ hai, sự suy giảm không gian văn hóa và môi trường thực hành
Không gian văn hóa - nơi nuôi dưỡng, lưu giữ và truyền dạy các giá trị văn hóa đang bị thu hẹp bởi tốc độ đô thị hóa, biến đổi khí hậu và thay đổi cấu trúc làng xã. Các không gian sinh hoạt cộng đồng như đình làng, bến nước, sân đình, chợ nổi, lò bánh thủ công... dần biến mất hoặc bị thay thế bởi các công trình bê tông hóa, phục vụ du lịch đại trà, thiếu tính kế thừa. Điều này làm đứt gãy mối liên kết giữa cộng đồng và di sản, gây khó khăn cho việc phát huy vốn văn hóa như một phương tiện sinh kế.
Thứ ba, thiếu hụt nguồn nhân lực và đứt gãy truyền nghề
Lực lượng kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống đang ngày càng suy giảm, đặc biệt trong các nghề thủ công, nghệ thuật dân gian và tri thức tại chỗ. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi không có người nối nghiệp, trong khi thế hệ trẻ ít mặn mà với nghề truyền thống do thu nhập bấp bênh, thiếu chính sách hỗ trợ. Mặt khác, kỹ năng du lịch, truyền thông và quản lý văn hóa của cộng đồng địa phương còn yếu, dẫn đến việc triển khai sản phẩm văn hóa - du lịch còn mang tính tự phát, thiếu chiều sâu.
Thứ tư, thiếu liên kết giữa các chủ thể phát triển
Quá trình phát huy vốn văn hóa trong sinh kế hiện còn thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân - doanh nghiệp - chính quyền - nhà khoa học. Một số mô hình phát triển du lịch cộng đồng bị chi phối bởi nhà đầu tư bên ngoài, dẫn đến việc “ngoại hóa” sản phẩm văn hóa, làm giảm vai trò chủ thể của cộng đồng. Thiếu chính sách hỗ trợ chuyên sâu và dài hạn khiến người dân gặp khó khăn trong việc bảo tồn và vận dụng vốn văn hóa một cách hiệu quả.
Tổng hợp các thách thức nêu trên cho thấy, việc phát huy vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng không chỉ là câu chuyện của bản thân cộng đồng mà còn đòi hỏi hệ sinh thái phát triển đồng bộ, trong đó cần có chính sách hỗ trợ, thiết kế sản phẩm sáng tạo, bảo tồn không gian thực hành, nâng cao năng lực chủ thể và sự phối hợp đa ngành, đa tác nhân một cách bền vững.
5. Giải pháp phát huy vốn văn hóa trong phát triển sinh kế bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long
Phát huy vốn văn hóa trong đời sống sinh kế cộng đồng không chỉ là một chiến lược bảo tồn di sản, mà còn là giải pháp phát triển nội sinh, thích ứng với biến đổi và thúc đẩy du lịch bền vững. Dưới đây là một số định hướng và nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:
Một là, tăng cường nhận thức và tiếp cận toàn diện về vốn văn hóa
Cần định vị lại vốn văn hóa không chỉ là yếu tố “trang trí” cho sản phẩm du lịch, mà là nguồn lực chiến lược có khả năng chuyển hóa thành giá trị sinh kế, năng lực cộng đồng và bản sắc vùng. Việc tuyên truyền, đào tạo và lồng ghép giáo dục văn hóa sinh kế trong các chương trình phát triển nông thôn, du lịch và bảo tồn di sản là hết sức cần thiết. Bên cạnh đó, cần khuyến khích các nghiên cứu liên ngành (văn hóa học, nhân học, khoa học phát triển...) để hiểu đúng và sử dụng vốn văn hóa một cách hiệu quả, không rập khuôn hoặc thương mại hóa cực đoan.
Hai là, gắn giá trị văn hóa với thiết kế sản phẩm du lịch đặc thù
Thay vì sao chép mô hình du lịch đại trà, các địa phương cần dựa vào vốn văn hóa địa phương để phát triển sản phẩm du lịch mang tính trải nghiệm, sáng tạo và bản sắc cao. Ví dụ: tour du lịch kể chuyện dân gian tại nhà cổ, lớp học nấu món ăn truyền thống, tour nghe đờn ca tài tử trên sông, hoạt động tham gia lễ hội cộng đồng...
Việc thiết kế sản phẩm du lịch văn hóa cần đặt người dân làm trung tâm, từ khâu sáng tạo nội dung đến thực hiện, nhằm đảm bảo tính chân thực, sự tham gia và quyền lợi kinh tế của cộng đồng.
Ba là, bảo tồn không gian văn hóa và duy trì môi trường thực hành di sản
Cần có chính sách và cơ chế hỗ trợ bảo tồn các không gian văn hóa sống, như làng nghề, bến nước, đình làng, chợ nổi, sân khấu dân gian... Đây là nơi tích tụ và tái sinh vốn văn hóa, đồng thời là điểm nhấn quan trọng trong các sản phẩm du lịch. Việc hỗ trợ cải tạo, phục hồi các không gian này nên gắn liền với sinh kế thực tế, như phát triển làng nghề du lịch, không gian biểu diễn truyền thống trong homestay, hay chợ văn hóa vào cuối tuần…
Bốn là, tôn vinh vai trò nghệ nhân và bảo đảm cơ chế truyền nghề
Nghệ nhân dân gian là “ngân hàng sống” của vốn văn hóa cộng đồng. Do vậy, cần có chính sách hỗ trợ tài chính, vinh danh danh hiệu, tạo điều kiện sinh kế ổn định cho nghệ nhân, đồng thời khuyến khích các hình thức truyền nghề - truyền dạy thế hệ trẻ thông qua các câu lạc bộ, trường học, trung tâm học tập cộng đồng... Việc liên kết nghệ nhân với chương trình giáo dục, du lịch và truyền thông sẽ góp phần lan tỏa giá trị và bảo tồn chiều sâu văn hóa.
Năm là, nâng cao năng lực cộng đồng và phát triển nhân lực văn hóa - du lịch
Phát huy vốn văn hóa trong sinh kế đòi hỏi cộng đồng phải được nâng cao năng lực tự quản, quản trị du lịch, kỹ năng truyền thông - kể chuyện - tổ chức sản phẩm. Cần xây dựng các chương trình tập huấn chuyên đề, học tập trao đổi giữa các mô hình điểm, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia hoạt động du lịch văn hóa với tinh thần sáng tạo, chủ động và làm chủ công nghệ.
Sáu là, thiết lập cơ chế liên kết đa ngành và đồng quản trị phát triển
Việc phát huy vốn văn hóa trong sinh kế cộng đồng cần sự hợp tác chặt chẽ giữa bốn nhóm chủ thể: cộng đồng địa phương - nhà nước - doanh nghiệp - giới nghiên cứu. Cần thiết lập các mô hình đồng quản trị du lịch cộng đồng, trong đó người dân giữ vai trò trung tâm, được chia sẻ lợi ích và tiếng nói trong quyết định phát triển. Đồng thời, tăng cường áp dụng công nghệ số trong kết nối thị trường, quảng bá sản phẩm, xây dựng nền tảng du lịch thông minh và lưu giữ, số hóa di sản văn hóa cộng đồng.
Tóm lại, phát huy vốn văn hóa không chỉ là công cụ bảo tồn di sản mà còn là chìa khóa phát triển sinh kế bền vững, nâng cao sức bật nội sinh và hướng đến mô hình du lịch sinh thái đặc thù, nhân văn, có trách nhiệm tại ĐBSCL.
6. Kết luận
Vốn văn hóa là một nguồn lực đặc thù, mang đậm tính tại chỗ, có khả năng chuyển hóa thành sinh kế bền vững khi được khai thác trong những điều kiện phù hợp. Tại các điểm du lịch sinh thái ở ĐBSCL, vốn văn hóa không chỉ góp phần định hình bản sắc điểm đến, mà còn mở ra cơ hội tạo thu nhập từ chính tri thức, kỹ năng và truyền thống của cộng đồng cư dân địa phương.
Thông qua việc nhận diện đầy đủ các biểu hiện đa dạng của vốn văn hóa, từ nghề thủ công, ẩm thực, nghệ thuật dân gian đến không gian cư trú và lối sống cộng đồng có thể khẳng định rằng văn hóa không chỉ giữ vai trò “bổ trợ” cho phát triển kinh tế, mà còn là trục chính trong việc kiến tạo các mô hình sinh kế bền vững. Đây chính là nền tảng giúp cộng đồng thích ứng với biến đổi môi trường, bảo tồn bản sắc và nâng cao năng lực tự chủ. Tuy nhiên, quá trình phát huy vốn văn hóa hiện còn gặp nhiều thách thức, như xu hướng thương mại hóa di sản, suy giảm không gian thực hành, đứt gãy truyền nghề và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các chủ thể phát triển. Để khắc phục, cần áp dụng một cách tiếp cận tổng thể và bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm, thúc đẩy liên kết đa ngành, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và xây dựng hệ sinh thái phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa. Chỉ khi đó, giá trị văn hóa mới được khai thác một cách hợp lý, góp phần định hình loại hình du lịch sinh thái đặc thù, đồng thời nâng cao chất lượng sống và gia tăng sức bật nội sinh cho cư dân vùng ĐBSCL./.
Tóm lại, phát huy vốn văn hóa không chỉ là công cụ bảo tồn di sản mà còn là chìa khóa phát triển sinh kế bền vững, nâng cao sức bật nội sinh và hướng đến mô hình du lịch sinh thái đặc thù, nhân văn, có trách nhiệm tại ĐBSCL.
6. Kết luận
Vốn văn hóa là một nguồn lực đặc thù, mang đậm tính tại chỗ, có khả năng chuyển hóa thành sinh kế bền vững khi được khai thác trong những điều kiện phù hợp. Tại các điểm du lịch sinh thái ở ĐBSCL, vốn văn hóa không chỉ góp phần định hình bản sắc điểm đến, mà còn mở ra cơ hội tạo thu nhập từ chính tri thức, kỹ năng và truyền thống của cộng đồng cư dân địa phương.
Thông qua việc nhận diện đầy đủ các biểu hiện đa dạng của vốn văn hóa, từ nghề thủ công, ẩm thực, nghệ thuật dân gian đến không gian cư trú và lối sống cộng đồng có thể khẳng định rằng văn hóa không chỉ giữ vai trò “bổ trợ” cho phát triển kinh tế, mà còn là trục chính trong việc kiến tạo các mô hình sinh kế bền vững. Đây chính là nền tảng giúp cộng đồng thích ứng với biến đổi môi trường, bảo tồn bản sắc và nâng cao năng lực tự chủ. Tuy nhiên, quá trình phát huy vốn văn hóa hiện còn gặp nhiều thách thức, như xu hướng thương mại hóa di sản, suy giảm không gian thực hành, đứt gãy truyền nghề và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các chủ thể phát triển. Để khắc phục, cần áp dụng một cách tiếp cận tổng thể và bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm, thúc đẩy liên kết đa ngành, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và xây dựng hệ sinh thái phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa. Chỉ khi đó, giá trị văn hóa mới được khai thác một cách hợp lý, góp phần định hình loại hình du lịch sinh thái đặc thù, đồng thời nâng cao chất lượng sống và gia tăng sức bật nội sinh cho cư dân vùng ĐBSCL./.
Th.s Phan Thị Thu An
Học viện Chính trị khu vực IV
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo
• Nguyễn Hạnh Quyển, Nguyễn Đức Anh. (2023, 18 tháng 12). Vốn văn hóa trong phát triển du lịch văn hóa ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay - Thực trạng và giải pháp. Tạp chí điện tử Chính trị và phát triển.https://chinhtrivaphattrien.vn/von-van-hoa-trong-phat-trien-du-lich-van-hoa-o-thanh-pho-ho-chi-minh-hien-nay-thuc-trang-va-giai-phap-a8515.html?gidzl=t5SNC9ClBdFSJX0paZCjTTzB5JgAPYrqnaeJC8HaUYAU4nTjrseWBieI6Zk6RIPuc1KVF3LxJmztbYifSW
• Nguyễn Vương, Nguyễn Văn Mạnh. (2024, 20 tháng 3). Đánh giá sự phát triển du lịch bền vững tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tạp chí Công thương. https://tapchicongthuong.vn/danh-gia-su-phat-trien-du-lich-ben-vung-tai-vung-dong-bang-song-cuu-long-80345.htm
• Trần Linh Đăng. (2024, 20 tháng 3). Thực trạng phát triển du lịch gắn với bảo vệ môi trường vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tạp chí kinh tế và dự báo. https://kinhtevadubao.vn/thuc-trang-phat-trien-du-lich-gan-voi-bao-ve-moi-truong-vung-dong-bang-song-cuu-long-28377.html
• Nguyễn Văn Vũ. (2024, v07 tháng 10), Nghiên cứu giải pháp quản lý điểm đến du lịch sinh thái ở vùng đồng bằng song Cửu Long. Tạp chí kinh tế và dự báo online. https://kinhtevadubao.vn/nghien-cuu-giai-phap-quan-ly-diem-den-du-lich-sinh-thai-o-vung-dong-bang-song-cuu-long-29964-29964.html,
• Thanh Trà. (2025, 10 tháng 5). Để đờn ca tài tử cộng hưởng với du lịch miền Tây sông nước Cửu Long. Thông tấn xã Việt Nam. https://baotintuc.vn/van-hoa/de-don-ca-tai-tu-cong-huong-voi-du-lich-mien-tay-song-nuoc-cuu-long-20250510093519181.htm
• Ngọc Ánh. (2024, 22 tháng 8). Phát huy giá trị di sản Đờn ca tài tử. Dân tộc và phát triển. https://baodantoc.vn/phat-huy-gia-tri-di-san-don-ca-tai-tu-1724062617095.htm
• Nguyễn Hạnh Quyển, Nguyễn Đức Anh. (2023, 18 tháng 12). Vốn văn hóa trong phát triển du lịch văn hóa ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay - Thực trạng và giải pháp. Tạp chí điện tử Chính trị và phát triển.https://chinhtrivaphattrien.vn/von-van-hoa-trong-phat-trien-du-lich-van-hoa-o-thanh-pho-ho-chi-minh-hien-nay-thuc-trang-va-giai-phap-a8515.html?gidzl=t5SNC9ClBdFSJX0paZCjTTzB5JgAPYrqnaeJC8HaUYAU4nTjrseWBieI6Zk6RIPuc1KVF3LxJmztbYifSW
• Nguyễn Vương, Nguyễn Văn Mạnh. (2024, 20 tháng 3). Đánh giá sự phát triển du lịch bền vững tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tạp chí Công thương. https://tapchicongthuong.vn/danh-gia-su-phat-trien-du-lich-ben-vung-tai-vung-dong-bang-song-cuu-long-80345.htm
• Trần Linh Đăng. (2024, 20 tháng 3). Thực trạng phát triển du lịch gắn với bảo vệ môi trường vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tạp chí kinh tế và dự báo. https://kinhtevadubao.vn/thuc-trang-phat-trien-du-lich-gan-voi-bao-ve-moi-truong-vung-dong-bang-song-cuu-long-28377.html
• Nguyễn Văn Vũ. (2024, v07 tháng 10), Nghiên cứu giải pháp quản lý điểm đến du lịch sinh thái ở vùng đồng bằng song Cửu Long. Tạp chí kinh tế và dự báo online. https://kinhtevadubao.vn/nghien-cuu-giai-phap-quan-ly-diem-den-du-lich-sinh-thai-o-vung-dong-bang-song-cuu-long-29964-29964.html,
• Thanh Trà. (2025, 10 tháng 5). Để đờn ca tài tử cộng hưởng với du lịch miền Tây sông nước Cửu Long. Thông tấn xã Việt Nam. https://baotintuc.vn/van-hoa/de-don-ca-tai-tu-cong-huong-voi-du-lich-mien-tay-song-nuoc-cuu-long-20250510093519181.htm
• Ngọc Ánh. (2024, 22 tháng 8). Phát huy giá trị di sản Đờn ca tài tử. Dân tộc và phát triển. https://baodantoc.vn/phat-huy-gia-tri-di-san-don-ca-tai-tu-1724062617095.htm
