1. Đặt vấn đề
Tuyên Quang là mảnh đất giàu truyền thống cách mạng, được mệnh danh là “Thủ đô Khu giải phóng”, “Thủ đô kháng chiến” - là nơi ghi dấu những sự kiện trọng đại trong lịch sử dân tộc, đặc biệt là sự kiện Quốc dân Đại hội Tân Trào năm 1945. Không gian văn hóa - lịch sử Tuyên Quang không chỉ là một tập hợp các di tích cách mạng, danh lam thắng cảnh và di sản văn hóa phi vật thể, mà còn là biểu tượng của khát vọng độc lập, tự do, tinh thần đoàn kết và ý chí tự cường của toàn dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền (1930 - 1945).
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản lịch sử cách mạng, trong đó có di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào, không chỉ là nhiệm vụ văn hóa mà còn là yêu cầu chính trị có tính chiến lược. Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 167). Do đó, bảo tồn di sản không thể tách rời khỏi mục tiêu giáo dục truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.
Đặc biệt, trong quá trình bảo tồn di sản văn hóa - lịch sử, vai trò của cộng đồng nhân dân địa phương ngày càng được coi trọng, bởi họ là chủ thể sáng tạo, lưu giữ và truyền tiếp các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Việc đề cao vai trò cộng đồng không chỉ đảm bảo tính bền vững về mặt văn hóa mà còn gắn kết di sản với đời sống lao động, đời sống sinh hoạt, đời sống văn hóa nghệ thuật… đương đại, biến các giá trị lịch sử thành nguồn lực phát triển.
2. Không gian văn hóa - lịch sử Tuyên Quang
Tuyên Quang là một vùng đất có lịch sử lâu đời, từng là địa bàn sinh sống của các cộng đồng người địa phương từ thời tiền sử - sơ sử. Theo sử liệu, vùng đất này từng thuộc các bộ lạc thời Văn Lang - Âu Lạc, sau đó là châu lỵ của các triều đại phong kiến phương Bắc trong thời Bắc thuộc. Đến thời Lý - Trần, vùng này được tổ chức hành chính thành châu Tuyên Quang, là một bộ phận của vùng thượng du Đại Việt.
Sang thời nhà Lê sơ, năm 1466, vua Lê Thánh Tông chia nước thành 13 đạo thừa tuyên, trong đó có Thừa tuyên Tuyên Quang - đánh dấu sự kiện thành lập đơn vị hành chính mang tên “Tuyên Quang” một cách chính thức trong lịch sử hành chính quốc gia (Nguyễn Khắc Thuần, 2002, tr. 208). Dưới thời nhà Nguyễn, Tuyên Quang được nâng lên thành một tỉnh độc lập từ năm 1831 (cùng thời điểm thành lập nhiều tỉnh hiện đại khác như Bắc Ninh, Nam Định…), với hệ thống phủ, châu quản lý địa phương rõ ràng. Trong thời kỳ này, Tuyên Quang là vùng biên viễn trọng yếu, nhiều lần phải đối mặt với các cuộc nổi loạn, cát cứ hoặc xung đột với quân xâm lược (Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, tr. 379).
Trong các cuộc kháng chiến chống phong kiến phương Bắc, quân Minh - Thanh, rồi đến thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, Tuyên Quang đều đóng vai trò chiến lược - là phên dậu của vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, là nơi quy tụ lực lượng nghĩa quân và căn cứ cách mạng. Trong thời kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX, thành Tuyên Quang là nơi diễn ra trận chiến nổi tiếng năm 1884 - 1885 giữa quân đội nhà Nguyễn - nghĩa quân Cờ Đen và quân xâm lược Pháp. Trận thành Tuyên Quang đã đi vào sử sách như một biểu tượng của lòng quả cảm chống ngoại xâm. Vào đầu thế kỷ XX, phong trào Duy Tân và Đông Du có ảnh hưởng đến tầng lớp trí thức yêu nước ở Tuyên Quang. Sau đó, tỉnh tiếp tục là địa bàn hoạt động của Việt Nam Quốc dân Đảng, với nhiều vụ tuyên truyền, ám sát, khởi nghĩa nhỏ lẻ ở vùng thượng du.
Trong thời kỳ 1941-1945, với việc hình thành căn cứ cách mạng Việt Bắc dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tuyên Quang trở thành trung tâm lãnh đạo cách mạng toàn quốc. Tại đây, Quốc dân Đại hội (ngày 16 - 17/8/1945) - một sự kiện chính trị mang tính “trưng cầu dân ý tiền khởi nghĩa” - đã được tổ chức tại đình Tân Trào, với sự tham dự của hơn 60 đại biểu toàn quốc, đại diện cho khối đoàn kết dân tộc chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa Tháng Tám.
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Tuyên Quang tiếp tục giữ vai trò là căn cứ địa cách mạng, nơi đặt nhiều cơ quan trung ương của Đảng và Nhà nước. Đặc biệt trong giai đoạn 1946 - 1954, nhiều cơ quan như Ban Tuyên huấn, Bộ Quốc phòng, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Tổng hội Sinh viên… đều sơ tán và đóng tại đây (đến nay vẫn còn nhiều di tích). Nhiều cuộc họp của Trung ương Đảng, Chính phủ lâm thời, Quân uỷ Trung ương cũng diễn ra tại Lán Nà Lừa (Nà Nưa), đình Hồng Thái, làng Kim Long… Ngoài Chủ tịch Hồ Chí Minh và các lãnh tụ Trung ương từng sống và hoạt động tại đây, Tuyên Quang còn là quê hương hoặc nơi ghi dấu của nhiều anh hùng cách mạng tiêu biểu như: Ngô Gia Khảm, Bế Văn Đàn, Lê Hiến Mai, Nguyễn Viết Xuân… nhiều chiến sĩ cách mạng, cán bộ cấp cao từng chiến đấu và hi sinh tại địa bàn Tuyên Quang.
Tuyên Quang ngày nay nằm ở trung tâm vùng Đông Bắc Bộ, có vị trí địa chính trị, địa văn hóa đặc biệt quan trọng. Với diện tích tự nhiên khoảng 5.867 km², địa hình Tuyên Quang chủ yếu là đồi núi thấp và trung bình, xen lẫn những dải đồng bằng hẹp ven sông, tạo nên cảnh quan phong phú, đa dạng, thích hợp cho phát triển nông - lâm nghiệp, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa - lịch sử. Thành phố Tuyên Quang nằm bên dòng sông Lô thơ mộng, vốn đã đi vào thơ ca với những chiến công oanh liệt của dân tộc, là nơi cư trú lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Sán Dìu, Mông, Cao Lan… đã tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc, phong phú về ngôn ngữ, trang phục, lễ hội và tín ngưỡng dân gian. Trong đó, nổi bật là Lễ hội Thành Tuyên, một lễ hội độc đáo với mô hình đèn Trung thu khổng lồ mang màu sắc dân gian hiện đại, đã trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc mang tầm quốc gia. Bên cạnh đó, lễ hội Lồng Tồng (Lễ xuống đồng) của người Tày, hát Then, nói vè, ngâm thơ dân gian… là những thành tố cấu thành không gian văn hóa dân tộc tại đây.
Tuyên Quang là một trong những địa phương có bước phát triển tương đối ổn định về kinh tế - xã hội ở khu vực miền núi phía Bắc. Nông - lâm nghiệp vẫn là ngành kinh tế chủ đạo, song tỉnh cũng đang đẩy mạnh phát triển du lịch, đặc biệt là du lịch gắn với di sản cách mạng, sinh thái và văn hóa dân tộc thiểu số. Cơ sở hạ tầng được cải thiện, hệ thống giao thông kết nối với các tỉnh trong vùng ngày càng thuận lợi, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế đa ngành và giao lưu văn hóa.
Tựu trung lại, Tuyên Quang là một không gian văn hóa - lịch sử đặc biệt, có bề dày hàng nghìn năm, gắn bó chặt chẽ với tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, có vai trò địa chiến lược quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Trải qua nhiều thời kỳ biến động như thời Bắc thuộc, các cuộc kháng chiến chống quân Minh, Thanh, thực dân Pháp, đế quốc Mỹ… Tuyên Quang luôn giữ vai trò là phên dậu vững chắc ở miền núi phía Bắc, là căn cứ địa cách mạng, nơi quy tụ lực lượng yêu nước và phong trào giải phóng dân tộc. Đặc biệt, sự kiện Quốc dân Đại hội Tân Trào năm 1945 không chỉ là một dấu mốc quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam, mà còn khẳng định vị thế trung tâm chính trị - văn hóa - tinh thần của Tuyên Quang trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, mở đường cho sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Từ không gian văn hóa - lịch sử ấy, có thể thấy rằng con người Tuyên Quang được hun đúc trong truyền thống yêu nước, kiên cường, dũng cảm và giàu tinh thần trách nhiệm với cộng đồng dân tộc. Đó là nơi sản sinh và lưu dấu nhiều tên tuổi cách mạng tiêu biểu, đồng thời cũng là nơi hội tụ và giao thoa của nhiều sắc màu văn hóa dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Sán Dìu, Cao Lan, Mông…, tạo nên một bản sắc văn hóa đậm đà, phong phú và bền vững.
Ngày nay, những di tích lịch sử như đình Tân Trào, lán Nà Lừa, đình Hồng Thái... không chỉ là minh chứng sống động cho quá khứ hào hùng, mà còn là nền tảng quan trọng để Tuyên Quang phát triển kinh tế - xã hội trên cơ sở phát huy các giá trị di sản văn hóa - lịch sử. Vị trí địa lý thuận lợi, cảnh quan thiên nhiên đa dạng cùng hệ sinh thái văn hóa đặc sắc đã tạo điều kiện để Tuyên Quang đẩy mạnh du lịch lịch sử - văn hóa, du lịch sinh thái và phát triển nông - lâm nghiệp bền vững.
3. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di sản ở Tuyên Quang
Tỉnh Tuyên Quang có dân số khoảng 820.000 người (ước tính năm 2024) (Khánh Thư, 2024), trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 56,7%, là địa bàn sinh sống của 22 dân tộc, với người Kinh chiếm 48,21%; các cộng đồng dân tộc thiểu số khác chiếm 51,79%. Các cộng đồng dân tộc khác là các dân tộc thiểu số, có số dân ít hơn... Đáng kể vẫn là dân tộc Tày chiếm 25,45%; dân tộc Dao chiếm 11,38%; dân tộc Sán Chay (8,0%); dân tộc Mông (2,16%, có 3 ngành); dân tộc Nùng (1,90%); dân tộc Sán Dìu (1,62%) (Đỗ Hồng Thành, 2021). Sự đa dạng này đã tạo nên một mô hình cộng đồng phong phú, góp phần hình thành nên kho tàng văn hóa đặc sắc, thể hiện qua ngôn ngữ, tín ngưỡng dân gian, hệ thống lễ hội truyền thống, các hình thức nghệ thuật dân tộc và kiến thức địa phương đặc trưng của từng nhóm dân cư vùng cao.
Về giáo dục (trình độ dân trí), tỉnh Tuyên Quang đã có nhiều tiến bộ. Tỉ lệ tốt nghiệp THPT năm 2025 lên tới 99,2%, nhưng ngành giáo dục địa phương báo cáo có sự chuyển biến tích cực. Các trường khu vực miền núi như THPT Hàm Yên và trường THPT chuyên Tuyên Quang được đầu tư hơn 255 tỷ đồng, có nhiều học sinh đạt giải cao trong các cuộc thi nghiên cứu khoa học cấp quốc gia và quốc tế (Báo Tuyên Quang, 2025).
Về bảo tồn di sản, Tuyên Quang có trên 600 di tích lịch sử - văn hóa - danh lam thắng cảnh, trong đó có 3 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 182 di tích cấp quốc gia, hơn 250 di tích cấp tỉnh (Hải Chung, 2024). Các cơ quan nhà nước như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với chính quyền địa phương triển khai điều tra, kiểm kê và quy hoạch các di tích; đồng thời tổ chức sự kiện văn hóa, tu bổ ngoại cảnh và đào tạo cộng đồng hướng dẫn du lịch - di sản. Về công tác bảo tồn di sản, các sở, ban, ngành tỉnh Tuyên Quang đã chủ động quy hoạch, đầu tư và triển khai nhiều chương trình bảo vệ di tích, đặc biệt chú trọng đến di sản cách mạng và di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số.
Về doanh nghiệp, năm 2024, Tuyên Quang có 267 doanh nghiệp và 16 hợp tác xã thành lập mới, nâng tổng số lên khoảng 2.800 doanh nghiệp và 608 hợp tác xã, với tổng vốn đăng ký hơn 35.000 tỷ đồng; tổng vốn điều lệ hợp tác xã khoảng 2.4 nghìn tỷ đồng, doanh thu bình quân mỗi HTX đạt 1,2 tỷ/năm (Báo Tuyên Quang, 2025). Một số doanh nghiệp đầu tư vào du lịch cộng đồng, homestay truyền thống, festival văn hóa hoặc sản phẩm OCOP; riêng một hợp tác xã chuyên nuôi cá đặc sản trên sông Lô thu về doanh thu hơn 8 tỷ đồng/năm, vừa hỗ trợ kinh tế, vừa góp phần gìn giữ sinh thái - văn hóa vùng di sản.
Tuy có nhiều điểm mạnh như sự đa dạng văn hóa dân tộc, truyền thống cộng đồng gắn kết và sự đồng hành từ chính quyền và doanh nghiệp, cộng đồng Tuyên Quang vẫn còn nhiều thách thức: nhận thức về giá trị di sản chưa đồng đều, đặc biệt ở vùng sâu; thiếu kỹ năng quản lý và thuyết minh di sản; số lượng hướng dẫn viên chuyên nghiệp người địa phương còn hạn chế; hạ tầng du lịch - bảo tồn ở vùng xa còn yếu; nguy cơ thương mại hóa di sản làm mất chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa.
Bên cạnh yếu tố không gian và vật thể, cộng đồng dân cư tại Tuyên Quang - với sự đa dạng về dân tộc, văn hóa, ngôn ngữ - đã và đang giữ vai trò trụ cột trong công cuộc bảo tồn di sản. Chính cộng đồng là chủ thể lưu giữ, truyền bá và tái hiện các thực hành văn hóa truyền thống như lễ hội Lồng Tồng, nghi lễ Then, tín ngưỡng thờ Mẫu, trực tiếp bảo tồn và phát huy các di tích “địa chỉ đỏ”… tạo nên tính liên tục và sức sống đương đại cho di sản. Đồng thời, cộng đồng cũng tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo vệ di tích lịch sử, vận hành các mô hình du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế và nâng cao ý thức bảo tồn thông qua thực tiễn sống.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và nhân dân - thể hiện qua việc công nhận hơn 600 di tích lịch sử, văn hóa, khảo cổ trên toàn tỉnh; trong đó 3 di tích cấp quốc gia đặc biệt và hơn 182 di tích cấp quốc gia (Hải Chung, 2024), đã tạo điều kiện thuận lợi để các giá trị di sản được phục dựng, phát huy. Ngoài ra, các doanh nghiệp địa phương và một số dự án hợp tác quốc tế cũng đã bước đầu đầu tư vào du lịch văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội dựa trên nền tảng di sản.
Không gian văn hóa - lịch sử và cộng đồng dân cư tại Tuyên Quang đã và đang đóng vai trò không thể thay thế trong việc bảo tồn và phát huy di sản, đặc biệt là với các giá trị tiêu biểu như Di tích Quốc gia đặc biệt Tân Trào. Việc tiếp tục nuôi dưỡng các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại sẽ góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Tuyên Quang, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững về kinh tế, xã hội và quốc phòng - an ninh của địa phương.
Cộng đồng chính là lực lượng lưu giữ, truyền bá và tái hiện các thực hành văn hóa truyền thống. Những lễ hội truyền thống, những tín ngưỡng dân gian đặc sắc, những làn điệu dân ca, dân vũ… đều được duy trì và phát huy thông qua chính cộng đồng cư dân. Đây không chỉ là biểu hiện của đời sống văn hóa tinh thần phong phú, mà còn góp phần định hình bản sắc riêng của từng dân tộc, từng vùng cư trú.
Bên cạnh đó, cộng đồng cũng trực tiếp tham gia vào công tác bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa, đặc biệt là những “địa chỉ đỏ” mang tính biểu tượng như đình Tân Trào, lán Nà Lừa, đình Hồng Thái, làng Kim Long... Thông qua các hoạt động như giữ gìn cảnh quan, hướng dẫn du khách, tổ chức sự kiện tưởng niệm, cộng đồng góp phần làm sống lại ký ức lịch sử và truyền thống cách mạng hào hùng của quê hương.
Một vai trò quan trọng khác là sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch gắn với di sản, đặc biệt là các mô hình du lịch cộng đồng, homestay truyền thống, làng văn hóa - du lịch. Từ việc chế biến ẩm thực dân tộc, trình diễn văn hóa dân gian, làm đồ thủ công truyền thống đến phát triển sản phẩm OCOP, cộng đồng không chỉ tạo ra sản phẩm du lịch đặc sắc mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững, giúp người dân nâng cao thu nhập ngay trên chính mảnh đất của mình.
Chính qua những hoạt động đời thường, từ canh tác, sinh hoạt, tín ngưỡng đến giao tiếp văn hóa - cộng đồng đã và đang góp phần duy trì tính liên tục và sức sống đương đại của di sản. Di sản không chỉ nằm trong bảo tàng hay văn bản, mà hiện hữu sống động trong nếp sống hằng ngày của người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa - nơi những yếu tố truyền thống chưa bị đô thị hóa xóa nhòa.
Tóm lại, cộng đồng vừa là chủ thể văn hóa, duy trì và tái tạo các thực hành truyền thống; vừa là lực lượng bảo tồn, gìn giữ các di tích, phong tục, tập quán; vừa là tác nhân phát triển, khai thác giá trị di sản để phục vụ phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch một cách bền vững. Việc tiếp tục nâng cao nhận thức, năng lực và điều kiện sống cho cộng đồng chính là chìa khóa để bảo tồn di sản một cách hiệu quả, gắn kết giữa quá khứ - hiện tại - tương lai trong dòng chảy phát triển của Tuyên Quang và cả nước.
4. Phát huy vai trò của không gian văn hóa - lịch sử và cộng đồng các dân tộc ở Tuyên Quang đối với bảo tồn và phát huy Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào
Tân Trào - một vùng đất thiêng liêng của cách mạng, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đã lựa chọn làm “Thủ đô Khu giải phóng”, nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử trọng đại, đặc biệt là Quốc dân Đại hội tháng 8 năm 1945 - tiền thân của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau này. Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào bao gồm quần thể di tích lịch sử tại xã Tân Trào (huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang), tiêu biểu là đình Tân Trào - nơi tổ chức Đại hội ngày 16 và 17/8/1945; Lán Nà Nưa - nơi Bác Hồ ở và làm việc từ cuối tháng 5 đến ngày 22/8/1945; cây đa Tân Trào - nơi đồng chí Võ Nguyên Giáp đọc bản Quân lệnh số 1 trước giờ khởi nghĩa. Những địa danh này không chỉ là “chứng tích cách mạng” mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết dân tộc, ý chí giành độc lập và sáng suốt chính trị của Đảng ta.
Năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định xếp hạng Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Tân Trào (Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012). Đến nay, khu di tích bao gồm hơn 150 điểm di tích lớn nhỏ, trong đó có 23 điểm di tích thành phần trọng yếu đã được phục dựng và bảo tồn. Nội dung của di sản này không chỉ ghi dấu sự kiện tổ chức Quốc dân Đại hội - nơi thông qua 10 chính sách lớn và bầu ra Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam, mà còn chứa đựng toàn bộ tinh thần dân chủ, tư tưởng đại đoàn kết toàn dân và đường lối khởi nghĩa vũ trang đúng đắn của Đảng.
Về mặt kinh tế, theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang, năm 2023, Khu di tích Tân Trào đón khoảng 500.000 lượt khách với doanh thu hàng trăm tỷ đồng. Các hoạt động dịch vụ ăn uống, lưu trú, hướng dẫn viên, giao thông vận tải… cũng phát triển đáng kể, tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp cho hàng nghìn lao động địa phương (Vũ Quang, 2023).
Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào vì vậy không chỉ là “tài sản văn hóa” của riêng tỉnh Tuyên Quang mà còn là một di sản chính trị - văn hóa có tầm cỡ quốc gia, đóng vai trò then chốt trong công cuộc giáo dục lý tưởng cách mạng, phát triển du lịch bền vững và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước từ cội nguồn lịch sử.
Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào không chỉ là một quần thể di tích mang ý nghĩa chính trị - lịch sử trọng đại của dân tộc, mà còn là điểm hội tụ, kết tinh và lan tỏa giá trị của cả một không gian văn hóa - lịch sử đặc trưng vùng Việt Bắc, với trung tâm là tỉnh Tuyên Quang. Chính không gian này - nơi núi rừng và con người hòa quyện trong một quá trình lịch sử lâu dài - đã tạo nên bối cảnh, điều kiện và tinh thần để di tích Tân Trào không chỉ được hình thành mà còn sống động cho đến ngày nay.
Không thể tách rời giá trị của di tích Tân Trào khỏi không gian văn hóa - lịch sử Tuyên Quang. Vùng đất này là nơi hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi để trở thành căn cứ địa cách mạng: địa thế hiểm trở nhưng giao thông thuận tiện, cư dân gắn bó chặt chẽ với phong trào yêu nước, và văn hóa cộng đồng giàu bản sắc, mang tinh thần đoàn kết, thủy chung. Các sự kiện trọng đại như Quốc dân Đại hội tháng 8/1945, sự hiện diện và chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng hàng loạt quyết sách có tính bước ngoặt lịch sử đều diễn ra tại nơi này. Do đó, bảo tồn và phát huy di tích Tân Trào cũng chính là giữ gìn bản sắc văn hóa - lịch sử của cả vùng Tuyên Quang, nơi mà mỗi địa danh, mỗi di tích không chỉ là “chứng tích” mà còn là “không gian sống” của lịch sử dân tộc.
Không gian Tuyên Quang không chỉ là bối cảnh mà còn là không gian ký ức, nơi chất chứa và lan tỏa giá trị tinh thần của cách mạng, của sự gắn bó máu thịt giữa Đảng với nhân dân. Sự bảo tồn di tích Tân Trào vì vậy không thể chỉ dừng lại ở phục dựng vật thể, mà cần gắn với phục hồi các thực hành văn hóa - lịch sử, từ lễ tưởng niệm, nghi thức truyền thống cho đến cách kể chuyện lịch sử, hoạt động giáo dục, du lịch trải nghiệm gắn với di sản. Khi đó, Tân Trào không chỉ là điểm đến, mà là trạm kết nối giữa quá khứ - hiện tại - tương lai, giữa địa phương với quốc gia, giữa con người với lịch sử.
Bên cạnh không gian văn hóa - lịch sử, yếu tố con người, tức cộng đồng địa phương, giữ vai trò chủ thể và động lực chính trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản Tân Trào. Chính người dân Tuyên Quang - những người sinh sống quanh khu di tích, là lực lượng trực tiếp giữ gìn, chăm sóc, thuyết minh, giới thiệu và tái hiện các giá trị văn hóa gắn với di sản. Họ không chỉ là nhân chứng lịch sử gián tiếp, mà còn là người “kể tiếp câu chuyện cách mạng” bằng đời sống hôm nay. Từ những hướng dẫn viên địa phương đến các hộ dân làm du lịch cộng đồng, từ nghệ nhân gìn giữ văn hóa Tày - Dao đến những học sinh học tập lịch sử tại chính địa danh này, cộng đồng chính là sợi dây nối dài sức sống cho di sản.
Sự gắn kết giữa cộng đồng và di tích Tân Trào còn thể hiện rõ trong các hoạt động kinh tế - văn hóa gắn với di sản. Việc phát triển du lịch cộng đồng, tổ chức lễ hội truyền thống, gìn giữ ẩm thực, trang phục, nghi lễ và tiếng nói dân tộc… không chỉ mang lại thu nhập cho người dân mà còn tăng cường sự tham gia chủ động của cộng đồng vào công cuộc bảo tồn. Khi cộng đồng được trao quyền, được tham gia từ đầu vào các quy hoạch, dự án bảo tồn - phát triển, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ bền vững nhất cho di sản, tránh được nguy cơ thương mại hóa, xâm lấn hoặc phá vỡ giá trị lịch sử - văn hóa.
Như vậy, sự phối hợp giữa không gian văn hóa - lịch sử và cộng đồng cư dân địa phương chính là hai yếu tố cốt lõi, tương hỗ và tạo nền tảng cho việc bảo tồn, phát huy giá trị của di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào. Di tích này không chỉ là một phần ký ức dân tộc, mà còn là “nguồn lực mềm” cho phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa và giáo dục. Việc đặt Tân Trào vào đúng vị thế, vừa là biểu tượng lịch sử quốc gia, vừa là không gian sống động của văn hóa địa phương sẽ giúp di sản này tiếp tục lan tỏa ý nghĩa trong đời sống đương đại, trở thành động lực nuôi dưỡng khát vọng phát triển đất nước từ gốc rễ lịch sử và bản sắc dân tộc./.
Tuyên Quang là mảnh đất giàu truyền thống cách mạng, được mệnh danh là “Thủ đô Khu giải phóng”, “Thủ đô kháng chiến” - là nơi ghi dấu những sự kiện trọng đại trong lịch sử dân tộc, đặc biệt là sự kiện Quốc dân Đại hội Tân Trào năm 1945. Không gian văn hóa - lịch sử Tuyên Quang không chỉ là một tập hợp các di tích cách mạng, danh lam thắng cảnh và di sản văn hóa phi vật thể, mà còn là biểu tượng của khát vọng độc lập, tự do, tinh thần đoàn kết và ý chí tự cường của toàn dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền (1930 - 1945).
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản lịch sử cách mạng, trong đó có di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào, không chỉ là nhiệm vụ văn hóa mà còn là yêu cầu chính trị có tính chiến lược. Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 167). Do đó, bảo tồn di sản không thể tách rời khỏi mục tiêu giáo dục truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.
Đặc biệt, trong quá trình bảo tồn di sản văn hóa - lịch sử, vai trò của cộng đồng nhân dân địa phương ngày càng được coi trọng, bởi họ là chủ thể sáng tạo, lưu giữ và truyền tiếp các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Việc đề cao vai trò cộng đồng không chỉ đảm bảo tính bền vững về mặt văn hóa mà còn gắn kết di sản với đời sống lao động, đời sống sinh hoạt, đời sống văn hóa nghệ thuật… đương đại, biến các giá trị lịch sử thành nguồn lực phát triển.
2. Không gian văn hóa - lịch sử Tuyên Quang
Tuyên Quang là một vùng đất có lịch sử lâu đời, từng là địa bàn sinh sống của các cộng đồng người địa phương từ thời tiền sử - sơ sử. Theo sử liệu, vùng đất này từng thuộc các bộ lạc thời Văn Lang - Âu Lạc, sau đó là châu lỵ của các triều đại phong kiến phương Bắc trong thời Bắc thuộc. Đến thời Lý - Trần, vùng này được tổ chức hành chính thành châu Tuyên Quang, là một bộ phận của vùng thượng du Đại Việt.
Sang thời nhà Lê sơ, năm 1466, vua Lê Thánh Tông chia nước thành 13 đạo thừa tuyên, trong đó có Thừa tuyên Tuyên Quang - đánh dấu sự kiện thành lập đơn vị hành chính mang tên “Tuyên Quang” một cách chính thức trong lịch sử hành chính quốc gia (Nguyễn Khắc Thuần, 2002, tr. 208). Dưới thời nhà Nguyễn, Tuyên Quang được nâng lên thành một tỉnh độc lập từ năm 1831 (cùng thời điểm thành lập nhiều tỉnh hiện đại khác như Bắc Ninh, Nam Định…), với hệ thống phủ, châu quản lý địa phương rõ ràng. Trong thời kỳ này, Tuyên Quang là vùng biên viễn trọng yếu, nhiều lần phải đối mặt với các cuộc nổi loạn, cát cứ hoặc xung đột với quân xâm lược (Quốc sử quán triều Nguyễn, 2007, tr. 379).
Trong các cuộc kháng chiến chống phong kiến phương Bắc, quân Minh - Thanh, rồi đến thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, Tuyên Quang đều đóng vai trò chiến lược - là phên dậu của vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, là nơi quy tụ lực lượng nghĩa quân và căn cứ cách mạng. Trong thời kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX, thành Tuyên Quang là nơi diễn ra trận chiến nổi tiếng năm 1884 - 1885 giữa quân đội nhà Nguyễn - nghĩa quân Cờ Đen và quân xâm lược Pháp. Trận thành Tuyên Quang đã đi vào sử sách như một biểu tượng của lòng quả cảm chống ngoại xâm. Vào đầu thế kỷ XX, phong trào Duy Tân và Đông Du có ảnh hưởng đến tầng lớp trí thức yêu nước ở Tuyên Quang. Sau đó, tỉnh tiếp tục là địa bàn hoạt động của Việt Nam Quốc dân Đảng, với nhiều vụ tuyên truyền, ám sát, khởi nghĩa nhỏ lẻ ở vùng thượng du.
Trong thời kỳ 1941-1945, với việc hình thành căn cứ cách mạng Việt Bắc dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tuyên Quang trở thành trung tâm lãnh đạo cách mạng toàn quốc. Tại đây, Quốc dân Đại hội (ngày 16 - 17/8/1945) - một sự kiện chính trị mang tính “trưng cầu dân ý tiền khởi nghĩa” - đã được tổ chức tại đình Tân Trào, với sự tham dự của hơn 60 đại biểu toàn quốc, đại diện cho khối đoàn kết dân tộc chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa Tháng Tám.
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Tuyên Quang tiếp tục giữ vai trò là căn cứ địa cách mạng, nơi đặt nhiều cơ quan trung ương của Đảng và Nhà nước. Đặc biệt trong giai đoạn 1946 - 1954, nhiều cơ quan như Ban Tuyên huấn, Bộ Quốc phòng, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Tổng hội Sinh viên… đều sơ tán và đóng tại đây (đến nay vẫn còn nhiều di tích). Nhiều cuộc họp của Trung ương Đảng, Chính phủ lâm thời, Quân uỷ Trung ương cũng diễn ra tại Lán Nà Lừa (Nà Nưa), đình Hồng Thái, làng Kim Long… Ngoài Chủ tịch Hồ Chí Minh và các lãnh tụ Trung ương từng sống và hoạt động tại đây, Tuyên Quang còn là quê hương hoặc nơi ghi dấu của nhiều anh hùng cách mạng tiêu biểu như: Ngô Gia Khảm, Bế Văn Đàn, Lê Hiến Mai, Nguyễn Viết Xuân… nhiều chiến sĩ cách mạng, cán bộ cấp cao từng chiến đấu và hi sinh tại địa bàn Tuyên Quang.
Tuyên Quang ngày nay nằm ở trung tâm vùng Đông Bắc Bộ, có vị trí địa chính trị, địa văn hóa đặc biệt quan trọng. Với diện tích tự nhiên khoảng 5.867 km², địa hình Tuyên Quang chủ yếu là đồi núi thấp và trung bình, xen lẫn những dải đồng bằng hẹp ven sông, tạo nên cảnh quan phong phú, đa dạng, thích hợp cho phát triển nông - lâm nghiệp, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa - lịch sử. Thành phố Tuyên Quang nằm bên dòng sông Lô thơ mộng, vốn đã đi vào thơ ca với những chiến công oanh liệt của dân tộc, là nơi cư trú lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Sán Dìu, Mông, Cao Lan… đã tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc, phong phú về ngôn ngữ, trang phục, lễ hội và tín ngưỡng dân gian. Trong đó, nổi bật là Lễ hội Thành Tuyên, một lễ hội độc đáo với mô hình đèn Trung thu khổng lồ mang màu sắc dân gian hiện đại, đã trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc mang tầm quốc gia. Bên cạnh đó, lễ hội Lồng Tồng (Lễ xuống đồng) của người Tày, hát Then, nói vè, ngâm thơ dân gian… là những thành tố cấu thành không gian văn hóa dân tộc tại đây.
Tuyên Quang là một trong những địa phương có bước phát triển tương đối ổn định về kinh tế - xã hội ở khu vực miền núi phía Bắc. Nông - lâm nghiệp vẫn là ngành kinh tế chủ đạo, song tỉnh cũng đang đẩy mạnh phát triển du lịch, đặc biệt là du lịch gắn với di sản cách mạng, sinh thái và văn hóa dân tộc thiểu số. Cơ sở hạ tầng được cải thiện, hệ thống giao thông kết nối với các tỉnh trong vùng ngày càng thuận lợi, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế đa ngành và giao lưu văn hóa.
Tựu trung lại, Tuyên Quang là một không gian văn hóa - lịch sử đặc biệt, có bề dày hàng nghìn năm, gắn bó chặt chẽ với tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, có vai trò địa chiến lược quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Trải qua nhiều thời kỳ biến động như thời Bắc thuộc, các cuộc kháng chiến chống quân Minh, Thanh, thực dân Pháp, đế quốc Mỹ… Tuyên Quang luôn giữ vai trò là phên dậu vững chắc ở miền núi phía Bắc, là căn cứ địa cách mạng, nơi quy tụ lực lượng yêu nước và phong trào giải phóng dân tộc. Đặc biệt, sự kiện Quốc dân Đại hội Tân Trào năm 1945 không chỉ là một dấu mốc quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam, mà còn khẳng định vị thế trung tâm chính trị - văn hóa - tinh thần của Tuyên Quang trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, mở đường cho sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Từ không gian văn hóa - lịch sử ấy, có thể thấy rằng con người Tuyên Quang được hun đúc trong truyền thống yêu nước, kiên cường, dũng cảm và giàu tinh thần trách nhiệm với cộng đồng dân tộc. Đó là nơi sản sinh và lưu dấu nhiều tên tuổi cách mạng tiêu biểu, đồng thời cũng là nơi hội tụ và giao thoa của nhiều sắc màu văn hóa dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Sán Dìu, Cao Lan, Mông…, tạo nên một bản sắc văn hóa đậm đà, phong phú và bền vững.
Ngày nay, những di tích lịch sử như đình Tân Trào, lán Nà Lừa, đình Hồng Thái... không chỉ là minh chứng sống động cho quá khứ hào hùng, mà còn là nền tảng quan trọng để Tuyên Quang phát triển kinh tế - xã hội trên cơ sở phát huy các giá trị di sản văn hóa - lịch sử. Vị trí địa lý thuận lợi, cảnh quan thiên nhiên đa dạng cùng hệ sinh thái văn hóa đặc sắc đã tạo điều kiện để Tuyên Quang đẩy mạnh du lịch lịch sử - văn hóa, du lịch sinh thái và phát triển nông - lâm nghiệp bền vững.
3. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di sản ở Tuyên Quang
Tỉnh Tuyên Quang có dân số khoảng 820.000 người (ước tính năm 2024) (Khánh Thư, 2024), trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 56,7%, là địa bàn sinh sống của 22 dân tộc, với người Kinh chiếm 48,21%; các cộng đồng dân tộc thiểu số khác chiếm 51,79%. Các cộng đồng dân tộc khác là các dân tộc thiểu số, có số dân ít hơn... Đáng kể vẫn là dân tộc Tày chiếm 25,45%; dân tộc Dao chiếm 11,38%; dân tộc Sán Chay (8,0%); dân tộc Mông (2,16%, có 3 ngành); dân tộc Nùng (1,90%); dân tộc Sán Dìu (1,62%) (Đỗ Hồng Thành, 2021). Sự đa dạng này đã tạo nên một mô hình cộng đồng phong phú, góp phần hình thành nên kho tàng văn hóa đặc sắc, thể hiện qua ngôn ngữ, tín ngưỡng dân gian, hệ thống lễ hội truyền thống, các hình thức nghệ thuật dân tộc và kiến thức địa phương đặc trưng của từng nhóm dân cư vùng cao.
Về giáo dục (trình độ dân trí), tỉnh Tuyên Quang đã có nhiều tiến bộ. Tỉ lệ tốt nghiệp THPT năm 2025 lên tới 99,2%, nhưng ngành giáo dục địa phương báo cáo có sự chuyển biến tích cực. Các trường khu vực miền núi như THPT Hàm Yên và trường THPT chuyên Tuyên Quang được đầu tư hơn 255 tỷ đồng, có nhiều học sinh đạt giải cao trong các cuộc thi nghiên cứu khoa học cấp quốc gia và quốc tế (Báo Tuyên Quang, 2025).
Về bảo tồn di sản, Tuyên Quang có trên 600 di tích lịch sử - văn hóa - danh lam thắng cảnh, trong đó có 3 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 182 di tích cấp quốc gia, hơn 250 di tích cấp tỉnh (Hải Chung, 2024). Các cơ quan nhà nước như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với chính quyền địa phương triển khai điều tra, kiểm kê và quy hoạch các di tích; đồng thời tổ chức sự kiện văn hóa, tu bổ ngoại cảnh và đào tạo cộng đồng hướng dẫn du lịch - di sản. Về công tác bảo tồn di sản, các sở, ban, ngành tỉnh Tuyên Quang đã chủ động quy hoạch, đầu tư và triển khai nhiều chương trình bảo vệ di tích, đặc biệt chú trọng đến di sản cách mạng và di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số.
Về doanh nghiệp, năm 2024, Tuyên Quang có 267 doanh nghiệp và 16 hợp tác xã thành lập mới, nâng tổng số lên khoảng 2.800 doanh nghiệp và 608 hợp tác xã, với tổng vốn đăng ký hơn 35.000 tỷ đồng; tổng vốn điều lệ hợp tác xã khoảng 2.4 nghìn tỷ đồng, doanh thu bình quân mỗi HTX đạt 1,2 tỷ/năm (Báo Tuyên Quang, 2025). Một số doanh nghiệp đầu tư vào du lịch cộng đồng, homestay truyền thống, festival văn hóa hoặc sản phẩm OCOP; riêng một hợp tác xã chuyên nuôi cá đặc sản trên sông Lô thu về doanh thu hơn 8 tỷ đồng/năm, vừa hỗ trợ kinh tế, vừa góp phần gìn giữ sinh thái - văn hóa vùng di sản.
Tuy có nhiều điểm mạnh như sự đa dạng văn hóa dân tộc, truyền thống cộng đồng gắn kết và sự đồng hành từ chính quyền và doanh nghiệp, cộng đồng Tuyên Quang vẫn còn nhiều thách thức: nhận thức về giá trị di sản chưa đồng đều, đặc biệt ở vùng sâu; thiếu kỹ năng quản lý và thuyết minh di sản; số lượng hướng dẫn viên chuyên nghiệp người địa phương còn hạn chế; hạ tầng du lịch - bảo tồn ở vùng xa còn yếu; nguy cơ thương mại hóa di sản làm mất chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa.
Bên cạnh yếu tố không gian và vật thể, cộng đồng dân cư tại Tuyên Quang - với sự đa dạng về dân tộc, văn hóa, ngôn ngữ - đã và đang giữ vai trò trụ cột trong công cuộc bảo tồn di sản. Chính cộng đồng là chủ thể lưu giữ, truyền bá và tái hiện các thực hành văn hóa truyền thống như lễ hội Lồng Tồng, nghi lễ Then, tín ngưỡng thờ Mẫu, trực tiếp bảo tồn và phát huy các di tích “địa chỉ đỏ”… tạo nên tính liên tục và sức sống đương đại cho di sản. Đồng thời, cộng đồng cũng tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo vệ di tích lịch sử, vận hành các mô hình du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế và nâng cao ý thức bảo tồn thông qua thực tiễn sống.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và nhân dân - thể hiện qua việc công nhận hơn 600 di tích lịch sử, văn hóa, khảo cổ trên toàn tỉnh; trong đó 3 di tích cấp quốc gia đặc biệt và hơn 182 di tích cấp quốc gia (Hải Chung, 2024), đã tạo điều kiện thuận lợi để các giá trị di sản được phục dựng, phát huy. Ngoài ra, các doanh nghiệp địa phương và một số dự án hợp tác quốc tế cũng đã bước đầu đầu tư vào du lịch văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội dựa trên nền tảng di sản.
Không gian văn hóa - lịch sử và cộng đồng dân cư tại Tuyên Quang đã và đang đóng vai trò không thể thay thế trong việc bảo tồn và phát huy di sản, đặc biệt là với các giá trị tiêu biểu như Di tích Quốc gia đặc biệt Tân Trào. Việc tiếp tục nuôi dưỡng các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại sẽ góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Tuyên Quang, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững về kinh tế, xã hội và quốc phòng - an ninh của địa phương.
Cộng đồng chính là lực lượng lưu giữ, truyền bá và tái hiện các thực hành văn hóa truyền thống. Những lễ hội truyền thống, những tín ngưỡng dân gian đặc sắc, những làn điệu dân ca, dân vũ… đều được duy trì và phát huy thông qua chính cộng đồng cư dân. Đây không chỉ là biểu hiện của đời sống văn hóa tinh thần phong phú, mà còn góp phần định hình bản sắc riêng của từng dân tộc, từng vùng cư trú.
Bên cạnh đó, cộng đồng cũng trực tiếp tham gia vào công tác bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa, đặc biệt là những “địa chỉ đỏ” mang tính biểu tượng như đình Tân Trào, lán Nà Lừa, đình Hồng Thái, làng Kim Long... Thông qua các hoạt động như giữ gìn cảnh quan, hướng dẫn du khách, tổ chức sự kiện tưởng niệm, cộng đồng góp phần làm sống lại ký ức lịch sử và truyền thống cách mạng hào hùng của quê hương.
Một vai trò quan trọng khác là sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch gắn với di sản, đặc biệt là các mô hình du lịch cộng đồng, homestay truyền thống, làng văn hóa - du lịch. Từ việc chế biến ẩm thực dân tộc, trình diễn văn hóa dân gian, làm đồ thủ công truyền thống đến phát triển sản phẩm OCOP, cộng đồng không chỉ tạo ra sản phẩm du lịch đặc sắc mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững, giúp người dân nâng cao thu nhập ngay trên chính mảnh đất của mình.
Chính qua những hoạt động đời thường, từ canh tác, sinh hoạt, tín ngưỡng đến giao tiếp văn hóa - cộng đồng đã và đang góp phần duy trì tính liên tục và sức sống đương đại của di sản. Di sản không chỉ nằm trong bảo tàng hay văn bản, mà hiện hữu sống động trong nếp sống hằng ngày của người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa - nơi những yếu tố truyền thống chưa bị đô thị hóa xóa nhòa.
Tóm lại, cộng đồng vừa là chủ thể văn hóa, duy trì và tái tạo các thực hành truyền thống; vừa là lực lượng bảo tồn, gìn giữ các di tích, phong tục, tập quán; vừa là tác nhân phát triển, khai thác giá trị di sản để phục vụ phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch một cách bền vững. Việc tiếp tục nâng cao nhận thức, năng lực và điều kiện sống cho cộng đồng chính là chìa khóa để bảo tồn di sản một cách hiệu quả, gắn kết giữa quá khứ - hiện tại - tương lai trong dòng chảy phát triển của Tuyên Quang và cả nước.
4. Phát huy vai trò của không gian văn hóa - lịch sử và cộng đồng các dân tộc ở Tuyên Quang đối với bảo tồn và phát huy Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào
Tân Trào - một vùng đất thiêng liêng của cách mạng, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đã lựa chọn làm “Thủ đô Khu giải phóng”, nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử trọng đại, đặc biệt là Quốc dân Đại hội tháng 8 năm 1945 - tiền thân của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau này. Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào bao gồm quần thể di tích lịch sử tại xã Tân Trào (huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang), tiêu biểu là đình Tân Trào - nơi tổ chức Đại hội ngày 16 và 17/8/1945; Lán Nà Nưa - nơi Bác Hồ ở và làm việc từ cuối tháng 5 đến ngày 22/8/1945; cây đa Tân Trào - nơi đồng chí Võ Nguyên Giáp đọc bản Quân lệnh số 1 trước giờ khởi nghĩa. Những địa danh này không chỉ là “chứng tích cách mạng” mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết dân tộc, ý chí giành độc lập và sáng suốt chính trị của Đảng ta.
Năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định xếp hạng Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Tân Trào (Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012). Đến nay, khu di tích bao gồm hơn 150 điểm di tích lớn nhỏ, trong đó có 23 điểm di tích thành phần trọng yếu đã được phục dựng và bảo tồn. Nội dung của di sản này không chỉ ghi dấu sự kiện tổ chức Quốc dân Đại hội - nơi thông qua 10 chính sách lớn và bầu ra Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam, mà còn chứa đựng toàn bộ tinh thần dân chủ, tư tưởng đại đoàn kết toàn dân và đường lối khởi nghĩa vũ trang đúng đắn của Đảng.
Về mặt kinh tế, theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang, năm 2023, Khu di tích Tân Trào đón khoảng 500.000 lượt khách với doanh thu hàng trăm tỷ đồng. Các hoạt động dịch vụ ăn uống, lưu trú, hướng dẫn viên, giao thông vận tải… cũng phát triển đáng kể, tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp cho hàng nghìn lao động địa phương (Vũ Quang, 2023).
Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào vì vậy không chỉ là “tài sản văn hóa” của riêng tỉnh Tuyên Quang mà còn là một di sản chính trị - văn hóa có tầm cỡ quốc gia, đóng vai trò then chốt trong công cuộc giáo dục lý tưởng cách mạng, phát triển du lịch bền vững và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước từ cội nguồn lịch sử.
Di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào không chỉ là một quần thể di tích mang ý nghĩa chính trị - lịch sử trọng đại của dân tộc, mà còn là điểm hội tụ, kết tinh và lan tỏa giá trị của cả một không gian văn hóa - lịch sử đặc trưng vùng Việt Bắc, với trung tâm là tỉnh Tuyên Quang. Chính không gian này - nơi núi rừng và con người hòa quyện trong một quá trình lịch sử lâu dài - đã tạo nên bối cảnh, điều kiện và tinh thần để di tích Tân Trào không chỉ được hình thành mà còn sống động cho đến ngày nay.
Không thể tách rời giá trị của di tích Tân Trào khỏi không gian văn hóa - lịch sử Tuyên Quang. Vùng đất này là nơi hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi để trở thành căn cứ địa cách mạng: địa thế hiểm trở nhưng giao thông thuận tiện, cư dân gắn bó chặt chẽ với phong trào yêu nước, và văn hóa cộng đồng giàu bản sắc, mang tinh thần đoàn kết, thủy chung. Các sự kiện trọng đại như Quốc dân Đại hội tháng 8/1945, sự hiện diện và chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng hàng loạt quyết sách có tính bước ngoặt lịch sử đều diễn ra tại nơi này. Do đó, bảo tồn và phát huy di tích Tân Trào cũng chính là giữ gìn bản sắc văn hóa - lịch sử của cả vùng Tuyên Quang, nơi mà mỗi địa danh, mỗi di tích không chỉ là “chứng tích” mà còn là “không gian sống” của lịch sử dân tộc.
Không gian Tuyên Quang không chỉ là bối cảnh mà còn là không gian ký ức, nơi chất chứa và lan tỏa giá trị tinh thần của cách mạng, của sự gắn bó máu thịt giữa Đảng với nhân dân. Sự bảo tồn di tích Tân Trào vì vậy không thể chỉ dừng lại ở phục dựng vật thể, mà cần gắn với phục hồi các thực hành văn hóa - lịch sử, từ lễ tưởng niệm, nghi thức truyền thống cho đến cách kể chuyện lịch sử, hoạt động giáo dục, du lịch trải nghiệm gắn với di sản. Khi đó, Tân Trào không chỉ là điểm đến, mà là trạm kết nối giữa quá khứ - hiện tại - tương lai, giữa địa phương với quốc gia, giữa con người với lịch sử.
Bên cạnh không gian văn hóa - lịch sử, yếu tố con người, tức cộng đồng địa phương, giữ vai trò chủ thể và động lực chính trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản Tân Trào. Chính người dân Tuyên Quang - những người sinh sống quanh khu di tích, là lực lượng trực tiếp giữ gìn, chăm sóc, thuyết minh, giới thiệu và tái hiện các giá trị văn hóa gắn với di sản. Họ không chỉ là nhân chứng lịch sử gián tiếp, mà còn là người “kể tiếp câu chuyện cách mạng” bằng đời sống hôm nay. Từ những hướng dẫn viên địa phương đến các hộ dân làm du lịch cộng đồng, từ nghệ nhân gìn giữ văn hóa Tày - Dao đến những học sinh học tập lịch sử tại chính địa danh này, cộng đồng chính là sợi dây nối dài sức sống cho di sản.
Sự gắn kết giữa cộng đồng và di tích Tân Trào còn thể hiện rõ trong các hoạt động kinh tế - văn hóa gắn với di sản. Việc phát triển du lịch cộng đồng, tổ chức lễ hội truyền thống, gìn giữ ẩm thực, trang phục, nghi lễ và tiếng nói dân tộc… không chỉ mang lại thu nhập cho người dân mà còn tăng cường sự tham gia chủ động của cộng đồng vào công cuộc bảo tồn. Khi cộng đồng được trao quyền, được tham gia từ đầu vào các quy hoạch, dự án bảo tồn - phát triển, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ bền vững nhất cho di sản, tránh được nguy cơ thương mại hóa, xâm lấn hoặc phá vỡ giá trị lịch sử - văn hóa.
Như vậy, sự phối hợp giữa không gian văn hóa - lịch sử và cộng đồng cư dân địa phương chính là hai yếu tố cốt lõi, tương hỗ và tạo nền tảng cho việc bảo tồn, phát huy giá trị của di sản Quốc dân Đại hội Tân Trào. Di tích này không chỉ là một phần ký ức dân tộc, mà còn là “nguồn lực mềm” cho phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa và giáo dục. Việc đặt Tân Trào vào đúng vị thế, vừa là biểu tượng lịch sử quốc gia, vừa là không gian sống động của văn hóa địa phương sẽ giúp di sản này tiếp tục lan tỏa ý nghĩa trong đời sống đương đại, trở thành động lực nuôi dưỡng khát vọng phát triển đất nước từ gốc rễ lịch sử và bản sắc dân tộc./.
TS. Nguyễn Duy Thái
Viện Văn hoá và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo
• Báo Tuyên Quang. (2025, 21 tháng 2). Tăng sức hấp dẫn từ cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Báo Tuyên Quang điện tử. https://baotuyenquang.com.vn/tang-suc-hap-dan-tu-cai-thien-moi-truong-dau-tu-kinh-doanh-207081.html
• Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
• Hải Chung. (2024, 16 tháng 4). Tuyên Quang bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Báo Nhân Dân điện tử. https://nhandan.vn/tuyen-quang-bao-ton-va-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-post805043.html
• Vũ Quang. (2023, 01 tháng 9). Khu Di tích Lịch sử Quốc gia Đặc biệt Tân Trào thu hút du khách. Báo điện tử Vietnamplus. https://www.vietnamplus.vn/khu-di-tich-lich-su-quoc-gia-dac-biet-tan-trao-thu-hut-du-khach-post891998.vnp
• Quốc sử quán triều Nguyễn. (2007). Đại Nam nhất thống chí. Nxb Giáo dục Việt Nam.
• Đỗ Hồng Thanh. (2021, 19 tháng 4), Quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá các dân tộc trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Website Ban Tuyên giáo và Dân vận tỉnh Tuyên Quang. https://btg.tuyenquang.dcs.vn/DetailView/3368/31/Quan-tam-bao-ton-phat-huy-gia-tri-van-hoa-cac-dan-toc-tren-dia-ban-tinh-Tuyen-Quang.html?utm_source=chatgpt.com
• Nguyễn Khắc Thuần. (2002). Các triều đại Việt Nam. Nxb Giáo dục.
• Khánh Thư. (2024, 16 tháng 10). Tuyên Quang: Nỗ lực cải thiện chất lượng dân số người DTTS. Báo Dân tộc và Phát triển online. https://baodantoc.vn/tuyen-quang-no-luc-cai-thien-chat-luong-dan-so-nguoi-dtts-1729066831050.htm
• Báo Tuyên Quang. (2025, 21 tháng 2). Tăng sức hấp dẫn từ cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Báo Tuyên Quang điện tử. https://baotuyenquang.com.vn/tang-suc-hap-dan-tu-cai-thien-moi-truong-dau-tu-kinh-doanh-207081.html
• Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
• Hải Chung. (2024, 16 tháng 4). Tuyên Quang bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Báo Nhân Dân điện tử. https://nhandan.vn/tuyen-quang-bao-ton-va-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-post805043.html
• Vũ Quang. (2023, 01 tháng 9). Khu Di tích Lịch sử Quốc gia Đặc biệt Tân Trào thu hút du khách. Báo điện tử Vietnamplus. https://www.vietnamplus.vn/khu-di-tich-lich-su-quoc-gia-dac-biet-tan-trao-thu-hut-du-khach-post891998.vnp
• Quốc sử quán triều Nguyễn. (2007). Đại Nam nhất thống chí. Nxb Giáo dục Việt Nam.
• Đỗ Hồng Thanh. (2021, 19 tháng 4), Quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá các dân tộc trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Website Ban Tuyên giáo và Dân vận tỉnh Tuyên Quang. https://btg.tuyenquang.dcs.vn/DetailView/3368/31/Quan-tam-bao-ton-phat-huy-gia-tri-van-hoa-cac-dan-toc-tren-dia-ban-tinh-Tuyen-Quang.html?utm_source=chatgpt.com
• Nguyễn Khắc Thuần. (2002). Các triều đại Việt Nam. Nxb Giáo dục.
• Khánh Thư. (2024, 16 tháng 10). Tuyên Quang: Nỗ lực cải thiện chất lượng dân số người DTTS. Báo Dân tộc và Phát triển online. https://baodantoc.vn/tuyen-quang-no-luc-cai-thien-chat-luong-dan-so-nguoi-dtts-1729066831050.htm
