Đặt vấn đề
Văn hóa thẩm mỹ là lĩnh vực văn hoá đặc thù, biểu hiện trình độ phát triển cao của văn hoá, phản ánh mối quan hệ thẩm mỹ của con người đối với hiện thực thông qua hoạt động thẩm mỹ. Trong môi trường văn hóa của quân đội nói chung, các NTQĐ nói riêng, VHTM luôn thẩm thấu trong mọi hoạt động, chắt lọc những giá trị từ chính đời sống thẩm mỹ trong môi trường quân sự để tác động trở lại tâm thức, thói quen của học viên, tôn vinh cái đẹp, làm cho các hoạt động hưởng thụ, đánh giá, sáng tạo thẩm mỹ của học viên được thực hiện trên nền tảng giá trị chân - thiện - mỹ, hướng sự phát triển nhân cách của học viên theo chuẩn mực của kỷ luật quân đội. Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Quân đội mạnh là nhờ giáo dục khéo, nhờ chính sách đúng và nhờ kỷ luật nghiêm”(1).
1. Vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội
Có thể nói, VHTM là một bộ phận tinh tế, sâu sắc của văn hóa, nó xuyên thấm vào toàn bộ các hoạt động của xã hội, làm cho nền văn hóa dân tộc phát triển và vận hành theo “quy luật của cái đẹp”. Cũng như văn hoá, VHTM chỉ chứa đựng cái giá trị, đối lập với tất cả những cái phản giá trị. Tính giá trị của VHTM là tiêu chuẩn để phân định với cái xấu, ngăn chặn, loại trừ cái phản chân, phản thiện, phản mỹ, giúp mỗi cá nhân, cộng đồng lựa chọn, tiếp nhận và sáng tạo giá trị thẩm mỹ một cách tự giác và có chủ đích, bởi xu hướng vươn tới cái đẹp là một trong những quy luật hoạt động của con người. Trong NTQĐ, VHTM có vai trò quan trọng tham gia vào quá trình phát triển cái tốt, cái đẹp, tính tự chủ, tự giác và hình thành lý tưởng, ý chí vươn lên trong học tập, rèn luyện, xây dựng nếp sống chính quy, hình thành những phẩm chất tốt đẹp, tạo nên cái đẹp trong nhân cách, trong tâm hồn của học viên. Vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - vĐT ở NTQĐ được thể hiện trên các mặt sau:
Thứ nhất, VHTM góp phần đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ và phát triển đời sống tinh thần của học viên
VHTM đáp ứng nhu cầu hưởng thụ và định hướng phát triển phẩm chất, năng lực thẩm mỹ của học viên. Trong NTQĐ, các giá trị VHTM luôn thẩm thấu, hòa quyện vào đời sống văn hóa, tinh thần, vào trong tất cả các hoạt động dạy và học, tác động đến học viên bằng cái đẹp, thông qua cái đẹp, từ đó đánh thức năng lực thẩm mỹ, làm nảy sinh khát vọng, cảm hứng sáng tạo và hình thành ở họ đời sống tinh thần luôn lạc quan, biết cảm thụ cái hay, cái đẹp trong đời sống và hoạt động quân sự, tạo ra động lực mới làm chuyển biến toàn diện chất lượng GD - ĐT của các NTQĐ. Thực tế cho thấy, VHTM trong NTQĐ không những đáp ứng tốt nhu cầu văn hóa, tinh thần của học viên, mà còn góp phần nuôi dưỡng, xây dựng nhân cách và làm nảy sinh nhu cầu về cảm thụ, sáng tạo và trao đổi cái đẹp trong mọi hoạt động của NTQĐ. Do đó, có thể khẳng định “VHTM thực chất đã chuyển sức mạnh tinh thần thành sức mạnh vật chất trong hành động và sáng tạo”(2) của học viên trong NTQĐ. Tuy nhiên, bên cạnh việc đáp ứng tốt những nhu cầu của học viên thì vẫn còn nhiều yếu tố thẩm mỹ chưa được cập nhật, chưa theo kịp sự phát triển của đời sống thẩm mỹ xã hội, do vậy phần nào làm hạn chế vai trò của VHTM trong NTQĐ. cho hoạt động sáng tạo và phát triển phẩm chất, năng lực thẩm mỹ của học viên.
VHTM đánh thức năng lực sáng tạo, hoàn thiện năng lực tư duy và định hướng cho học viên cách thức sáng tạo cái đẹp. Trong NTQĐ hiện nay, VHTM góp phần phát triển khả năng cảm thụ, đánh giá, sáng tạo thẩm mỹ, xây dựng tình cảm, quan điểm, thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ, tạo ra khả năng phòng chống sự băng hoại về đạo đức, lối sống của học viên; trở thành những con người chăm chỉ, có ý chí học tập, sáng tạo, đoàn kết, biết phấn đấu vì lợi ích chung của dân tộc và đất nước. VHTM giúp học viên thấu hiểu được bản chất của đẹp trong đời sống và những biểu hiện đặc thù của nó trong lĩnh vực quân sự, nhằm giáo dục bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, phương pháp, tác phong, ý thức tổ chức kỷ luật và phát triển toàn diện nhân cách học viên theo yêu cầu của quân đội. Tuy nhiên, các NTQĐ chưa phát huy hết vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT, các hình thức giáo dục thẩm mỹ còn đơn điệu, thiếu sức hấp dẫn, chưa lôi cuốn, kích thích học viên say mê học tập, sáng tạo; chưa chú trọng đưa cái đẹp lan tỏa vào hoạt động GD - ĐT (đẹp trong giảng dạy, học tập, rèn luyện…). Do đó, các NTQĐ một mặt cần phải tạo ra sự phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức, mặt khác phải xây dựng tiêu chí về cái đẹp trong lĩnh vực quân sự để học viên nhận ra các giá trị VHTM thông qua các hình thức giáo dục và tự giác vươn lên trong học tập, rèn luyện.
Thứ hai, VHTM góp phần hoàn thiện nhân cách học viên và xây dựng tập thể quân nhân
Trong các NTQĐ nhân cách của học viên được hình thành trong thực tiễn học tập, rèn luyện, là kết quả của quá trình đào tạo và rèn luyện của chính mỗi học viên qua thực tiễn. Tác động của VHTM làm cho quá trình học tập, rèn luyện kỷ luật với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của các học viên trong NTQĐ thống nhất làm một, song vẫn không “tước bỏ” những yêu cầu riêng, do tính đặc thù của môi trường sư phạm quân sự đặt ra, nhằm chuẩn hoá nhân cách học viên theo yêu cầu của quân đội. Dưới tác động của VHTM, quá trình học tập, rèn luyện trong NTQĐ, học viên tự xác định được “tọa độ” văn hóa của mình, từ đó lựa chọn cho mình con đường phấn đấu, rèn luyện phù hợp với khả năng, năng lực, từ đó tự mình lớn lên về nhân cách và phẩm chất. Điều đó cho thấy, VHTM trong NTQĐ đã “tạo lập một môi trường sống thực sự lành mạnh, tốt đẹp và phong phú”(3), hướng sự phát triển của học viên tới cái tích cực, tiến bộ, nhân văn, hạn chế tiêu cực, thoái hóa, biến chất… Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm trong phát huy VHTM nhằm hình thành, phát triển toàn diện nhân cách học viên theo yêu cầu quân đội, vẫn còn có học viên chưa xác định rõ nhiệm vụ, động cơ học tập, rèn luyện và phấn đấu của bản thân, do đó chưa xây dựng cho mình ý thức tự giác trong thực hiện nhiệm vụ và chấp hành kỷ luật. Để kỷ luật thực sự là sức mạnh của quân đội, đồng thời làm cho nhu cầu sống có kỷ luật, xây dựng nề nếp chính quy trở thành nhu cầu tự thân của học viên, thì cần khắc phục ngay những yếu kém trên.
VHTM góp phần xây dựng và phát triển toàn diện tập thể quân nhân văn hóa. VHTM với sức mạnh riêng có của mình đã điều tiết, kiểm soát, định hướng mọi hoạt động học tập, rèn luyện của học viên, làm cho các giá trị VHTM thấm sâu vào cả trong nhận thức lẫn ý chí và hành động, cả trong tư tưởng, tâm hồn và tình cảm, lối sống của học viên. Thực tế cho thấy, để xây dựng các tập thể quân nhân văn hoá, các NTQĐ thời gian qua đã luôn chú trọng xây dựng các quan hệ thẩm mỹ trong tập thể quân nhân; nâng cao chất lượng các hoạt động thẩm mỹ; phát huy hiệu quả các thiết chế VHTM. Đồng thời, gắn kết chặt chẽ giữa huấn luyện và giáo dục thẩm mỹ, giữa giáo dục văn hoá truyền thống với giáo dục quân sự hiện đại, mở rộng phạm định hướng thẩm mỹ cho học viên một cách toàn diện. Có thể thấy, VHTM vừa góp phần phát triển nhân cách toàn diện của học viên, vừa tạo “điều kiện để xây dựng mỗi học viên thành những quân nhân văn hóa, mỗi đơn vị cơ sở là một tập thể quân nhân văn hóa, toàn quân là một quân đội văn hóa”(4). Tuy nhiên, các NTQĐ chưa thực sự quan tâm hướng hoạt động VHTM vào mục tiêu GD - ĐT và phát triển tập thể quân nhân văn hóa; do đó cần tạo lập môi trường sư phạm quân sự giàu tính giáo dục, tính thẩm mỹ, luôn cảnh giác, đề phòng, đấu tranh, ngăn ngừa những phản giá trị, độc hại xâm nhập vào trong NTQĐ.
Thứ ba, VHTM góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT và xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, tuy nhiên vẫn chưa thật sự vững chắc
VHTM góp phần đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT. NTQĐ là nơi giáo dục, rèn luyện mọi mặt cho học viên, trong đó có GDTM, song đến lượt nó VHTM lại góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT. Những năm qua các NTQĐ đã tập trung đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục, nâng cao chất lượng soạn thảo giáo án, bài giảng, kết hợp nhiều phương pháp truyền đạt mới giúp học viên dễ nhớ, dễ tiếp thu như thuyết trình, trao đổi, tọa đàm, diễn đàn làm sáng tỏ nội dung học tập; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, tổ chức xem tài liệu và đưa các hoạt động bổ trợ vào quá trình giảng dạy. Đồng thời, chú trọng lồng ghép các hoạt động VHTM với nhiệm vụ GD - ĐT và công tác quản lý, giáo dục, rèn luyện, bồi dưỡng phẩm chất, lối sống cho học viên, làm cho quá trình giáo dục, rèn luyện không bị khô cứng, gò bó, tạo nên bầu không khí vừa vui tươi, vừa nghiêm túc, qua đó giúp học viên tiếp nhận hệ thống tri thức trong lĩnh vực quân sự một cách hiệu quả. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, năng lực, trình độ, kỹ năng phân tích, đánh giá, cảm thụ nghệ thuật và các hiện tượng thẩm mỹ trong đời sống xã hội, quân đội của một số học viên vẫn còn yếu. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm động cơ, ý chí phấn đấu, vươn lên trong học tập, rèn luyện, thiếu chủ động, tự giác trong học tập, rèn luyện của một số ít học viên. Do đó, có thể nói các NTQĐ chưa phát huy tốt vai trò của VHTM trong “khuyến khích cổ vũ học viên nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, xung kích sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại”(5).
VHTM góp phần nâng cao chất lượng công tác xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật. Trong NTQĐ các hoạt động VHTM luôn được đan lồng với hoạt động GD - ĐT và xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, làm cho việc dạy, học, rèn luyện kỷ luật và xây dựng nếp sống chính quy không bị cứng nhắc, kém hiệu quả, hành chính quân sự đơn thuần, mà trở thành nếp sống, tự nguyện, tự giác, thành thói quen, thành nhu cầu tự thân, thành phẩm chất, nhân cách của mỗi học viên. Đây chính là sự chuyển hoá yêu cầu khách quan thành nhu cầu chủ quan nội tại của mỗi học viên theo nguyên tắc, tiêu chí của cái đẹp và hành động theo “quy luật của cái đẹp”. Nói cách khác, VHTM đã làm cho học viên đến được với hệ thống tri thức quân sự không phải chỉ bởi sự “hữu lý”, mà còn bằng sự vẹn tình. Điều này cho thấy, khi VHTM đã thẩm mỹ hoá được chức năng giáo dục, thẩm mỹ hoá quá trình học tập, rèn luyện của học viên nó sẽ tạo ra những giá trị VHTM kép: dạy đẹp, giảng đẹp, học đẹp… làm cho sự nghiệp trồng người, xây dựng quân đội đạt đến chất lượng vượt trội, đáp ứng yêu cầu đặt ra đối với quân đội trong tình hình mới. Tuy nhiên, cũng cần quan tâm phát huy vai trò của VHTM xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, bởi trong thực tế vẫn còn có học viên vi phạm kỷ luật, làm ảnh hưởng đến hình ảnh cao đẹp của người quân nhân cách mạng; việc củng cố xây dựng mối quan hệ quân - dân, “đi dân nhớ, ở dân thương” chưa thực sự đi vào chiều sâu, thiếu tính chủ động, nhạy bén và cách làm sáng tạo.
2. Giải pháp phát huy vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội
Phát huy vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ là vấn đề mang tính khách quan và tất yếu. Chính những thay đổi sâu sắc trong GD - ĐT ở NTQĐ đã cho thấy sự cần thiết phải phát huy vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT, từ nâng cao chất lượng xây dựng nội dung, chương trình, đến đổi mới cách thức tổ chức và phương pháp GD - ĐT... Cái đích của GD - ĐT xét đến cùng là “biến tất cả những giá trị văn hoá của nhân loại, của dân tộc thành hệ giá trị của từng con người… và dùng các công cụ đó để sáng tạo ra giá trị cho đời”(6). Do đó, để phát huy vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT ở các NTQĐ cần thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, nâng cao vai trò, trách nhiệm của cấp uỷ đảng các cấp và tăng cường vai trò tham mưu, đề xuất của các cơ quan chức năng. Các tổ chức đảng trong NTQĐ cần phải tăng cường vai trò lãnh đạo của mình trong nâng cao chất lượng GD - ĐT, nhất là giáo dục thẩm mỹ. Cần nhận thức đúng đắn việc phát huy vai trò của VHTM vừa nâng cao năng lực thẩm mỹ cho học viên, vừa góp phần đổi mới nội dung, phương thức GD - ĐT và giáo dục thẩm mỹ theo hướng ngày càng “văn hoá hoá”. Do đó, các NTQĐ cần thực hiện tốt công tác kiểm tra, uốn nắn các hoạt động VHTM, đưa tính thẩm mỹ vào trong các hoạt động GD - ĐT và trong xây dựng đời sống văn hóa, trong thực hiện các nhiệm vụ khác của mỗi nhà trường. Đồng thời, nâng cao chất lượng, đa dạng hóa các hoạt động VHTM, tổ chức rút kinh nghiệm, đánh giá kết quả giáo dục thẩm mỹ, kịp thời biểu dương, rút kinh nghiệm đối với những tập thể, cá nhân có thành tích tốt trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Hai là, vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp GD - ĐT, rèn luyện kỷ luật cho học viên, trong đó cần chú trọng hoạt động ngoại khóa, thực tập, thực tế. Đây là giải pháp quan trọng trực tiếp nâng cao chất lượng GD - ĐT, rèn luyện kỷ luật cho học viên trong NTQĐ. Để thực hiện tốt giải pháp này các chủ thể giáo dục trong NTQĐ cần phải xác định đúng nội dung giáo dục, rèn luyện sát với từng đối tượng; duy trì nghiêm kỷ luật nhằm hình thành nhu cầu sống có kỷ luật cho học viên; quá trình giáo dục, rèn luyện cần thường xuyên vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp tạo ra sự hứng thú trong học tập, rèn luyện và chấp hành kỷ luật của học viên. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, mô phỏng, chuyển đổi số vào các hoạt động dạy học. Sử dụng phương pháp dạy học tích cực, xây dựng lòng say mê học tập, rèn luyện cho học viên; chú trọng bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm, làm việc trong môi trường khắc nhiệt, môi trường quốc tế và nâng cao khả năng thực hành, phân tích, tổng hợp, xử trí tình huống trong điều kiện tác chiến hiện đại, ứng phó kịp thời, mau lẹ, giành thắng lợi trong mọi tình huống.
Ba là, nâng cao trình độ, năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách. Muốn nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ, trước hết phải nâng cao trách nhiệm, trình độ, năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách. Họ là người phải biết đưa cái đẹp vào mọi hoạt động trong NTQĐ: cái đẹp trong huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu; cái đẹp trong lễ tiết, tác phong quân nhân và nghi thức quân đội; cái đẹp trong nếp sống, sinh hoạt của học viên; cái đẹp trong các quan hệ quân nhân, quân - dân, xã hội; cái đẹp trong hoạt động VHNT, trong tự nhiên… tức là, phải coi tiêu chí thẩm mỹ là khâu trung tâm của quá trình GD - ĐT. Cùng với việc đưa tính thẩm mỹ vào trong hoạt động GD - ĐT, cần chú trọng phát huy vai trò mẫu mực về đạo đức, lối sống của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách để học viên noi theo, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài văn tuyên truyền”(7). Những tấm gương sáng mẫu mực của cán bộ, giảng viên luôn có tác dụng giáo dục hiệu quả nhất - dùng nhân cách để tác động vào nhân cách.
Bốn là, phát huy tính tích cực, tự giác của học viên trong học tập, rèn luyện biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo. Thực chất của giải pháp này nhằm kích thích tính tích cực trong học tập, rèn luyện giúp học viên hình thành được thói quen tự học, tự nghiên cứu, giải quyết các vấn đề nảy sinh trong lý luận và thực tiễn. Thực hiện giải pháp này, đòi hỏi mỗi học viên phải biết phát huy ưu điểm, khắc phục khuyết điểm, không ngừng vươn lên hoàn thiện nhân cách, phẩm chất đạo đức, lối sống, trình độ chuyên môn, cũng như năng lực thẩm mỹ của mình; phải biết thẩm định, kiểm tra kết quả tự giáo dục, bồi dưỡng, rèn luyện của bản thân so với yêu cầu phát triển hoàn thiện nhân cách, trình độ mọi mặt của học viên trong NTQĐ. Ngoài ra, các NTQĐ cần coi trọng xây dựng động cơ, mục đích, ý chí quyết tâm, tinh thần bền bỉ, tích cực, tự giác trong học tập, tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống cho học viên; cần làm cho ý thức tự giác thẩm thấu, chuyển hoá thành nhu cầu “tự thân”, qua đó giúp học viên tự giác học tập, rèn luyện biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo.
Năm là, xây dựng môi trường VHTM lành mạnh nhằm góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ. Thực hiện giải pháp này nhằm tạo ra môi trường VHTM lành mạnh giúp học viên được sống trong bầu không khí nhân ái, hưởng thụ cái đẹp từ chính những hoạt động thẩm mỹ của cả thầy và trò tạo ra. Đồng thời, chính môi trường VHTM trong NTQĐ sẽ tác động trở lại đến tình cảm thẩm mỹ, định hướng thị hiếu thẩm mỹ và hình thành lý tưởng thẩm mỹ cao đẹp cho học viên. Theo đó, các NTQĐ cần thường xuyên tổ chức và đổi mới đổi mới nội dung, hình thức hoạt động VHTM, đáp ứng tốt nhu cầu, thị hiếu thẩm mỹ của học viên; tạo nên môi trường sống đa dạng, phong phú, đậm “chất VHTM”, hấp dẫn, lôi cuốn học viên say mê tìm kiếm, khám phá, cảm thụ cái hay, cái đẹp, cái cao cả… xây dựng nền nếp chính qui, có đủ trình độ, năng lực và nhạy bén, dám đấu tranh chống lại những âm mưu, thủ đoạn phá hoại của các thế lực thù địch và những tác động tiêu cực từ mặt trái cơ chế thị trường “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, “lấy cái tích cực đẩy lùi tiêu cực”.
3. Kết luận
Trong bối cảnh tình hình thế giới diễn ra phức tạp, khó lường như hiện nay, nhiệm vụ xây dựng Quân đội “cách mạng, chính qui, tinh nhuệ, hiện đại” đang đặt ra những yêu cầu mới. Vì vậy, nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ hiện nay không chỉ là một đòi hỏi tất yếu, khách quan mà còn là vấn đề cấp bách. Để nâng cao hơn nữa chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ cần tạo ra sự chuyển biến về nhận thức, trách nhiệm của các tổ chức, các lực lượng; vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp giáo dục, rèn luyện kỷ luật cho học viên, trong đó cần chú trọng hoạt động ngoại khóa, thực tập, thực tế; nâng cao trình độ, năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách; phát huy tính tích cực, tự giác của học viên trong học tập, rèn luyện biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo; xây dựng môi trường VHTM lành mạnh tạo ra các giá trị VHTM điều chỉnh suy nghĩ, hành vi của học viên phù hợp với mục tiêu, lý tưởng; phù hợp với yêu cầu của quân đội, từ đó giúp học viên xây dụng ý thức, thái độ, động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn, rèn đức, luyện tài, lập thân, lập nghiệp “phụng sự tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh, tức là để làm trọn nhiệm vụ là người làm chủ nước nhà”(8)./.
Văn hóa thẩm mỹ là lĩnh vực văn hoá đặc thù, biểu hiện trình độ phát triển cao của văn hoá, phản ánh mối quan hệ thẩm mỹ của con người đối với hiện thực thông qua hoạt động thẩm mỹ. Trong môi trường văn hóa của quân đội nói chung, các NTQĐ nói riêng, VHTM luôn thẩm thấu trong mọi hoạt động, chắt lọc những giá trị từ chính đời sống thẩm mỹ trong môi trường quân sự để tác động trở lại tâm thức, thói quen của học viên, tôn vinh cái đẹp, làm cho các hoạt động hưởng thụ, đánh giá, sáng tạo thẩm mỹ của học viên được thực hiện trên nền tảng giá trị chân - thiện - mỹ, hướng sự phát triển nhân cách của học viên theo chuẩn mực của kỷ luật quân đội. Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Quân đội mạnh là nhờ giáo dục khéo, nhờ chính sách đúng và nhờ kỷ luật nghiêm”(1).
1. Vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội
Có thể nói, VHTM là một bộ phận tinh tế, sâu sắc của văn hóa, nó xuyên thấm vào toàn bộ các hoạt động của xã hội, làm cho nền văn hóa dân tộc phát triển và vận hành theo “quy luật của cái đẹp”. Cũng như văn hoá, VHTM chỉ chứa đựng cái giá trị, đối lập với tất cả những cái phản giá trị. Tính giá trị của VHTM là tiêu chuẩn để phân định với cái xấu, ngăn chặn, loại trừ cái phản chân, phản thiện, phản mỹ, giúp mỗi cá nhân, cộng đồng lựa chọn, tiếp nhận và sáng tạo giá trị thẩm mỹ một cách tự giác và có chủ đích, bởi xu hướng vươn tới cái đẹp là một trong những quy luật hoạt động của con người. Trong NTQĐ, VHTM có vai trò quan trọng tham gia vào quá trình phát triển cái tốt, cái đẹp, tính tự chủ, tự giác và hình thành lý tưởng, ý chí vươn lên trong học tập, rèn luyện, xây dựng nếp sống chính quy, hình thành những phẩm chất tốt đẹp, tạo nên cái đẹp trong nhân cách, trong tâm hồn của học viên. Vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - vĐT ở NTQĐ được thể hiện trên các mặt sau:
Thứ nhất, VHTM góp phần đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ và phát triển đời sống tinh thần của học viên
VHTM đáp ứng nhu cầu hưởng thụ và định hướng phát triển phẩm chất, năng lực thẩm mỹ của học viên. Trong NTQĐ, các giá trị VHTM luôn thẩm thấu, hòa quyện vào đời sống văn hóa, tinh thần, vào trong tất cả các hoạt động dạy và học, tác động đến học viên bằng cái đẹp, thông qua cái đẹp, từ đó đánh thức năng lực thẩm mỹ, làm nảy sinh khát vọng, cảm hứng sáng tạo và hình thành ở họ đời sống tinh thần luôn lạc quan, biết cảm thụ cái hay, cái đẹp trong đời sống và hoạt động quân sự, tạo ra động lực mới làm chuyển biến toàn diện chất lượng GD - ĐT của các NTQĐ. Thực tế cho thấy, VHTM trong NTQĐ không những đáp ứng tốt nhu cầu văn hóa, tinh thần của học viên, mà còn góp phần nuôi dưỡng, xây dựng nhân cách và làm nảy sinh nhu cầu về cảm thụ, sáng tạo và trao đổi cái đẹp trong mọi hoạt động của NTQĐ. Do đó, có thể khẳng định “VHTM thực chất đã chuyển sức mạnh tinh thần thành sức mạnh vật chất trong hành động và sáng tạo”(2) của học viên trong NTQĐ. Tuy nhiên, bên cạnh việc đáp ứng tốt những nhu cầu của học viên thì vẫn còn nhiều yếu tố thẩm mỹ chưa được cập nhật, chưa theo kịp sự phát triển của đời sống thẩm mỹ xã hội, do vậy phần nào làm hạn chế vai trò của VHTM trong NTQĐ. cho hoạt động sáng tạo và phát triển phẩm chất, năng lực thẩm mỹ của học viên.
VHTM đánh thức năng lực sáng tạo, hoàn thiện năng lực tư duy và định hướng cho học viên cách thức sáng tạo cái đẹp. Trong NTQĐ hiện nay, VHTM góp phần phát triển khả năng cảm thụ, đánh giá, sáng tạo thẩm mỹ, xây dựng tình cảm, quan điểm, thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ, tạo ra khả năng phòng chống sự băng hoại về đạo đức, lối sống của học viên; trở thành những con người chăm chỉ, có ý chí học tập, sáng tạo, đoàn kết, biết phấn đấu vì lợi ích chung của dân tộc và đất nước. VHTM giúp học viên thấu hiểu được bản chất của đẹp trong đời sống và những biểu hiện đặc thù của nó trong lĩnh vực quân sự, nhằm giáo dục bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, phương pháp, tác phong, ý thức tổ chức kỷ luật và phát triển toàn diện nhân cách học viên theo yêu cầu của quân đội. Tuy nhiên, các NTQĐ chưa phát huy hết vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT, các hình thức giáo dục thẩm mỹ còn đơn điệu, thiếu sức hấp dẫn, chưa lôi cuốn, kích thích học viên say mê học tập, sáng tạo; chưa chú trọng đưa cái đẹp lan tỏa vào hoạt động GD - ĐT (đẹp trong giảng dạy, học tập, rèn luyện…). Do đó, các NTQĐ một mặt cần phải tạo ra sự phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức, mặt khác phải xây dựng tiêu chí về cái đẹp trong lĩnh vực quân sự để học viên nhận ra các giá trị VHTM thông qua các hình thức giáo dục và tự giác vươn lên trong học tập, rèn luyện.
Thứ hai, VHTM góp phần hoàn thiện nhân cách học viên và xây dựng tập thể quân nhân
Trong các NTQĐ nhân cách của học viên được hình thành trong thực tiễn học tập, rèn luyện, là kết quả của quá trình đào tạo và rèn luyện của chính mỗi học viên qua thực tiễn. Tác động của VHTM làm cho quá trình học tập, rèn luyện kỷ luật với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của các học viên trong NTQĐ thống nhất làm một, song vẫn không “tước bỏ” những yêu cầu riêng, do tính đặc thù của môi trường sư phạm quân sự đặt ra, nhằm chuẩn hoá nhân cách học viên theo yêu cầu của quân đội. Dưới tác động của VHTM, quá trình học tập, rèn luyện trong NTQĐ, học viên tự xác định được “tọa độ” văn hóa của mình, từ đó lựa chọn cho mình con đường phấn đấu, rèn luyện phù hợp với khả năng, năng lực, từ đó tự mình lớn lên về nhân cách và phẩm chất. Điều đó cho thấy, VHTM trong NTQĐ đã “tạo lập một môi trường sống thực sự lành mạnh, tốt đẹp và phong phú”(3), hướng sự phát triển của học viên tới cái tích cực, tiến bộ, nhân văn, hạn chế tiêu cực, thoái hóa, biến chất… Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm trong phát huy VHTM nhằm hình thành, phát triển toàn diện nhân cách học viên theo yêu cầu quân đội, vẫn còn có học viên chưa xác định rõ nhiệm vụ, động cơ học tập, rèn luyện và phấn đấu của bản thân, do đó chưa xây dựng cho mình ý thức tự giác trong thực hiện nhiệm vụ và chấp hành kỷ luật. Để kỷ luật thực sự là sức mạnh của quân đội, đồng thời làm cho nhu cầu sống có kỷ luật, xây dựng nề nếp chính quy trở thành nhu cầu tự thân của học viên, thì cần khắc phục ngay những yếu kém trên.
VHTM góp phần xây dựng và phát triển toàn diện tập thể quân nhân văn hóa. VHTM với sức mạnh riêng có của mình đã điều tiết, kiểm soát, định hướng mọi hoạt động học tập, rèn luyện của học viên, làm cho các giá trị VHTM thấm sâu vào cả trong nhận thức lẫn ý chí và hành động, cả trong tư tưởng, tâm hồn và tình cảm, lối sống của học viên. Thực tế cho thấy, để xây dựng các tập thể quân nhân văn hoá, các NTQĐ thời gian qua đã luôn chú trọng xây dựng các quan hệ thẩm mỹ trong tập thể quân nhân; nâng cao chất lượng các hoạt động thẩm mỹ; phát huy hiệu quả các thiết chế VHTM. Đồng thời, gắn kết chặt chẽ giữa huấn luyện và giáo dục thẩm mỹ, giữa giáo dục văn hoá truyền thống với giáo dục quân sự hiện đại, mở rộng phạm định hướng thẩm mỹ cho học viên một cách toàn diện. Có thể thấy, VHTM vừa góp phần phát triển nhân cách toàn diện của học viên, vừa tạo “điều kiện để xây dựng mỗi học viên thành những quân nhân văn hóa, mỗi đơn vị cơ sở là một tập thể quân nhân văn hóa, toàn quân là một quân đội văn hóa”(4). Tuy nhiên, các NTQĐ chưa thực sự quan tâm hướng hoạt động VHTM vào mục tiêu GD - ĐT và phát triển tập thể quân nhân văn hóa; do đó cần tạo lập môi trường sư phạm quân sự giàu tính giáo dục, tính thẩm mỹ, luôn cảnh giác, đề phòng, đấu tranh, ngăn ngừa những phản giá trị, độc hại xâm nhập vào trong NTQĐ.
Thứ ba, VHTM góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT và xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, tuy nhiên vẫn chưa thật sự vững chắc
VHTM góp phần đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT. NTQĐ là nơi giáo dục, rèn luyện mọi mặt cho học viên, trong đó có GDTM, song đến lượt nó VHTM lại góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT. Những năm qua các NTQĐ đã tập trung đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục, nâng cao chất lượng soạn thảo giáo án, bài giảng, kết hợp nhiều phương pháp truyền đạt mới giúp học viên dễ nhớ, dễ tiếp thu như thuyết trình, trao đổi, tọa đàm, diễn đàn làm sáng tỏ nội dung học tập; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, tổ chức xem tài liệu và đưa các hoạt động bổ trợ vào quá trình giảng dạy. Đồng thời, chú trọng lồng ghép các hoạt động VHTM với nhiệm vụ GD - ĐT và công tác quản lý, giáo dục, rèn luyện, bồi dưỡng phẩm chất, lối sống cho học viên, làm cho quá trình giáo dục, rèn luyện không bị khô cứng, gò bó, tạo nên bầu không khí vừa vui tươi, vừa nghiêm túc, qua đó giúp học viên tiếp nhận hệ thống tri thức trong lĩnh vực quân sự một cách hiệu quả. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, năng lực, trình độ, kỹ năng phân tích, đánh giá, cảm thụ nghệ thuật và các hiện tượng thẩm mỹ trong đời sống xã hội, quân đội của một số học viên vẫn còn yếu. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm động cơ, ý chí phấn đấu, vươn lên trong học tập, rèn luyện, thiếu chủ động, tự giác trong học tập, rèn luyện của một số ít học viên. Do đó, có thể nói các NTQĐ chưa phát huy tốt vai trò của VHTM trong “khuyến khích cổ vũ học viên nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, xung kích sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại”(5).
VHTM góp phần nâng cao chất lượng công tác xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật. Trong NTQĐ các hoạt động VHTM luôn được đan lồng với hoạt động GD - ĐT và xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, làm cho việc dạy, học, rèn luyện kỷ luật và xây dựng nếp sống chính quy không bị cứng nhắc, kém hiệu quả, hành chính quân sự đơn thuần, mà trở thành nếp sống, tự nguyện, tự giác, thành thói quen, thành nhu cầu tự thân, thành phẩm chất, nhân cách của mỗi học viên. Đây chính là sự chuyển hoá yêu cầu khách quan thành nhu cầu chủ quan nội tại của mỗi học viên theo nguyên tắc, tiêu chí của cái đẹp và hành động theo “quy luật của cái đẹp”. Nói cách khác, VHTM đã làm cho học viên đến được với hệ thống tri thức quân sự không phải chỉ bởi sự “hữu lý”, mà còn bằng sự vẹn tình. Điều này cho thấy, khi VHTM đã thẩm mỹ hoá được chức năng giáo dục, thẩm mỹ hoá quá trình học tập, rèn luyện của học viên nó sẽ tạo ra những giá trị VHTM kép: dạy đẹp, giảng đẹp, học đẹp… làm cho sự nghiệp trồng người, xây dựng quân đội đạt đến chất lượng vượt trội, đáp ứng yêu cầu đặt ra đối với quân đội trong tình hình mới. Tuy nhiên, cũng cần quan tâm phát huy vai trò của VHTM xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, bởi trong thực tế vẫn còn có học viên vi phạm kỷ luật, làm ảnh hưởng đến hình ảnh cao đẹp của người quân nhân cách mạng; việc củng cố xây dựng mối quan hệ quân - dân, “đi dân nhớ, ở dân thương” chưa thực sự đi vào chiều sâu, thiếu tính chủ động, nhạy bén và cách làm sáng tạo.
2. Giải pháp phát huy vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội
Phát huy vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ là vấn đề mang tính khách quan và tất yếu. Chính những thay đổi sâu sắc trong GD - ĐT ở NTQĐ đã cho thấy sự cần thiết phải phát huy vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT, từ nâng cao chất lượng xây dựng nội dung, chương trình, đến đổi mới cách thức tổ chức và phương pháp GD - ĐT... Cái đích của GD - ĐT xét đến cùng là “biến tất cả những giá trị văn hoá của nhân loại, của dân tộc thành hệ giá trị của từng con người… và dùng các công cụ đó để sáng tạo ra giá trị cho đời”(6). Do đó, để phát huy vai trò của VHTM trong nâng cao chất lượng GD - ĐT ở các NTQĐ cần thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, nâng cao vai trò, trách nhiệm của cấp uỷ đảng các cấp và tăng cường vai trò tham mưu, đề xuất của các cơ quan chức năng. Các tổ chức đảng trong NTQĐ cần phải tăng cường vai trò lãnh đạo của mình trong nâng cao chất lượng GD - ĐT, nhất là giáo dục thẩm mỹ. Cần nhận thức đúng đắn việc phát huy vai trò của VHTM vừa nâng cao năng lực thẩm mỹ cho học viên, vừa góp phần đổi mới nội dung, phương thức GD - ĐT và giáo dục thẩm mỹ theo hướng ngày càng “văn hoá hoá”. Do đó, các NTQĐ cần thực hiện tốt công tác kiểm tra, uốn nắn các hoạt động VHTM, đưa tính thẩm mỹ vào trong các hoạt động GD - ĐT và trong xây dựng đời sống văn hóa, trong thực hiện các nhiệm vụ khác của mỗi nhà trường. Đồng thời, nâng cao chất lượng, đa dạng hóa các hoạt động VHTM, tổ chức rút kinh nghiệm, đánh giá kết quả giáo dục thẩm mỹ, kịp thời biểu dương, rút kinh nghiệm đối với những tập thể, cá nhân có thành tích tốt trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Hai là, vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp GD - ĐT, rèn luyện kỷ luật cho học viên, trong đó cần chú trọng hoạt động ngoại khóa, thực tập, thực tế. Đây là giải pháp quan trọng trực tiếp nâng cao chất lượng GD - ĐT, rèn luyện kỷ luật cho học viên trong NTQĐ. Để thực hiện tốt giải pháp này các chủ thể giáo dục trong NTQĐ cần phải xác định đúng nội dung giáo dục, rèn luyện sát với từng đối tượng; duy trì nghiêm kỷ luật nhằm hình thành nhu cầu sống có kỷ luật cho học viên; quá trình giáo dục, rèn luyện cần thường xuyên vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp tạo ra sự hứng thú trong học tập, rèn luyện và chấp hành kỷ luật của học viên. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, mô phỏng, chuyển đổi số vào các hoạt động dạy học. Sử dụng phương pháp dạy học tích cực, xây dựng lòng say mê học tập, rèn luyện cho học viên; chú trọng bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm, làm việc trong môi trường khắc nhiệt, môi trường quốc tế và nâng cao khả năng thực hành, phân tích, tổng hợp, xử trí tình huống trong điều kiện tác chiến hiện đại, ứng phó kịp thời, mau lẹ, giành thắng lợi trong mọi tình huống.
Ba là, nâng cao trình độ, năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách. Muốn nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ, trước hết phải nâng cao trách nhiệm, trình độ, năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách. Họ là người phải biết đưa cái đẹp vào mọi hoạt động trong NTQĐ: cái đẹp trong huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu; cái đẹp trong lễ tiết, tác phong quân nhân và nghi thức quân đội; cái đẹp trong nếp sống, sinh hoạt của học viên; cái đẹp trong các quan hệ quân nhân, quân - dân, xã hội; cái đẹp trong hoạt động VHNT, trong tự nhiên… tức là, phải coi tiêu chí thẩm mỹ là khâu trung tâm của quá trình GD - ĐT. Cùng với việc đưa tính thẩm mỹ vào trong hoạt động GD - ĐT, cần chú trọng phát huy vai trò mẫu mực về đạo đức, lối sống của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách để học viên noi theo, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài văn tuyên truyền”(7). Những tấm gương sáng mẫu mực của cán bộ, giảng viên luôn có tác dụng giáo dục hiệu quả nhất - dùng nhân cách để tác động vào nhân cách.
Bốn là, phát huy tính tích cực, tự giác của học viên trong học tập, rèn luyện biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo. Thực chất của giải pháp này nhằm kích thích tính tích cực trong học tập, rèn luyện giúp học viên hình thành được thói quen tự học, tự nghiên cứu, giải quyết các vấn đề nảy sinh trong lý luận và thực tiễn. Thực hiện giải pháp này, đòi hỏi mỗi học viên phải biết phát huy ưu điểm, khắc phục khuyết điểm, không ngừng vươn lên hoàn thiện nhân cách, phẩm chất đạo đức, lối sống, trình độ chuyên môn, cũng như năng lực thẩm mỹ của mình; phải biết thẩm định, kiểm tra kết quả tự giáo dục, bồi dưỡng, rèn luyện của bản thân so với yêu cầu phát triển hoàn thiện nhân cách, trình độ mọi mặt của học viên trong NTQĐ. Ngoài ra, các NTQĐ cần coi trọng xây dựng động cơ, mục đích, ý chí quyết tâm, tinh thần bền bỉ, tích cực, tự giác trong học tập, tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống cho học viên; cần làm cho ý thức tự giác thẩm thấu, chuyển hoá thành nhu cầu “tự thân”, qua đó giúp học viên tự giác học tập, rèn luyện biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo.
Năm là, xây dựng môi trường VHTM lành mạnh nhằm góp phần nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ. Thực hiện giải pháp này nhằm tạo ra môi trường VHTM lành mạnh giúp học viên được sống trong bầu không khí nhân ái, hưởng thụ cái đẹp từ chính những hoạt động thẩm mỹ của cả thầy và trò tạo ra. Đồng thời, chính môi trường VHTM trong NTQĐ sẽ tác động trở lại đến tình cảm thẩm mỹ, định hướng thị hiếu thẩm mỹ và hình thành lý tưởng thẩm mỹ cao đẹp cho học viên. Theo đó, các NTQĐ cần thường xuyên tổ chức và đổi mới đổi mới nội dung, hình thức hoạt động VHTM, đáp ứng tốt nhu cầu, thị hiếu thẩm mỹ của học viên; tạo nên môi trường sống đa dạng, phong phú, đậm “chất VHTM”, hấp dẫn, lôi cuốn học viên say mê tìm kiếm, khám phá, cảm thụ cái hay, cái đẹp, cái cao cả… xây dựng nền nếp chính qui, có đủ trình độ, năng lực và nhạy bén, dám đấu tranh chống lại những âm mưu, thủ đoạn phá hoại của các thế lực thù địch và những tác động tiêu cực từ mặt trái cơ chế thị trường “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, “lấy cái tích cực đẩy lùi tiêu cực”.
3. Kết luận
Trong bối cảnh tình hình thế giới diễn ra phức tạp, khó lường như hiện nay, nhiệm vụ xây dựng Quân đội “cách mạng, chính qui, tinh nhuệ, hiện đại” đang đặt ra những yêu cầu mới. Vì vậy, nâng cao chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ hiện nay không chỉ là một đòi hỏi tất yếu, khách quan mà còn là vấn đề cấp bách. Để nâng cao hơn nữa chất lượng GD - ĐT trong NTQĐ cần tạo ra sự chuyển biến về nhận thức, trách nhiệm của các tổ chức, các lực lượng; vận dụng linh hoạt các hình thức, biện pháp giáo dục, rèn luyện kỷ luật cho học viên, trong đó cần chú trọng hoạt động ngoại khóa, thực tập, thực tế; nâng cao trình độ, năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên và cán bộ chuyên trách; phát huy tính tích cực, tự giác của học viên trong học tập, rèn luyện biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo; xây dựng môi trường VHTM lành mạnh tạo ra các giá trị VHTM điều chỉnh suy nghĩ, hành vi của học viên phù hợp với mục tiêu, lý tưởng; phù hợp với yêu cầu của quân đội, từ đó giúp học viên xây dụng ý thức, thái độ, động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn, rèn đức, luyện tài, lập thân, lập nghiệp “phụng sự tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh, tức là để làm trọn nhiệm vụ là người làm chủ nước nhà”(8)./.
PGS.TS, Đại tá Phạm Văn Xây
Trường Đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1,8. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002, tr.560; tr252-253.
2. Lê Thị Thuỳ Dung, Vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sỹ triết học, Đại học quốc gia, Hà Nội. 2013, tr.65.
3,4. Tổng cục Chính trị, Nuôi dưỡng giá trị văn hoá trong nhân cách người chiến sỹ Quân đội nhân dân Việt nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1999, tr.86; tr.113.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.243.
6. Phạm Minh Hạc (chủ biên), Văn hoá và giáo dục, giáo dục và văn hoá, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998, tr.53.
7. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.263.
