1. Bản quyền và điều kiện thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật
Thuật ngữ bản quyền (copyright) xuất hiện ở nước Anh từ thế kỷ XVII, với hàm ý để bảo vệ những tác phẩm sáng tạo của văn nghệ sỹ, ca sỹ, các nhà làm phim, lĩnh vực công nghiệp âm nhạc... Về sau, thuật ngữ này được sử dụng trong hệ thống pháp luật các quốc gia, chỉ quyền phi vật thể đối với những tác phẩm trí tuệ. Về cơ bản, bản quyền là quyền tác giả được luật pháp bảo hộ đối với “tác phẩm gốc” được sáng tạo bởi tác giả (trong đó có VHNT). Bản quyền là một phần quan trọng của quyền sở hữu trí tuệ, được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ.
Bản quyền VHNT bao gồm Quyền nhân thân - moral rights (quyền đặt tên, đứng tên, công bố, bảo vệ toàn vẹn tác phẩm VHNT, không ai được sửa đổi, cắt xén, làm sai lệch tác phẩm của tác giả). Thứ hai là Quyền tài sản - economic rights (quyền sao chép, phát hành, biểu diễn, chuyển giao, cho phép sử dụng hay phóng tác tác phẩm VHNT) đảm bảo quyền lợi kinh tế của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Chủ sở hữu quyền tác giả, ngoài tác giả còn có tổ chức/cá nhân, tuy không trực tiếp sáng tạo nhưng nắm giữ quyền tài sản đối với tác phẩm.
Thực thi bản quyền trong VHNT là quá trình áp dụng hệ thống luật pháp liên quan cùng các biện pháp hành chính để đảm bảo quy định về bản quyền trong VHNT được tuân thủ. Các hoạt động thực thi bản quyền trong VHNT gồm giám sát và phát hiện vi phạm; hợp tác, phối hợp với các cơ quan, sử dụng các biện pháp để xử lý vi phạm; truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng; áp dụng công nghệ trong quản lý. So với những lĩnh vực khác, thực thi bản quyền trong VHNT mang tính đặc thù bởi tính chất và phương thức bảo vệ tác phẩm.
Điều kiện để thực thi bản quyền VHNT của quốc gia: Trước hết phải có khung pháp lý (nền tảng cơ bản); sự hợp tác quốc tế cả về thể chế và tổ chức liên quan; hệ thống cơ quan quản lý và thực thi (cơ quan nhà nước, tổ chức đại diện quyền tác giả…); công nghệ và kỹ thuật để quản lý, ngăn chặn, xử lý vi phạm; công tác truyền thông và giáo dục. Đối tượng của thực thi bản quyền trong VHNT, gồm: tác giả và tác phẩm có tính nguyên gốc được đăng ký bản quyền, những người có quyền nhân thân và quyền tài sản (người biểu diễn, biên kịch, đạo diễn, thiết kế mỹ thuật, ánh sáng…); chủ sở hữu quyền tác giả (cá nhân hoặc tổ chức sở hữu quyền tác giả thông qua việc mua bán, chuyển nhượng hoặc thừa kế).
Tác phẩm, sản phẩm VHNT được bảo vệ bản quyền gồm những sáng tạo gắn với các loại hình VHNT chủ yếu, như: âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc, văn học, sân khấu, điện ảnh và truyền hình...
Các tác phẩm/sản phẩm VHNT theo hình thức truyền thống gồm có: Tác phẩm âm nhạc (bản nhạc viết tay hoặc in ấn; bản ghi âm biểu diễn); tác phẩm hội hoạ, điêu khắc (tranh được vẽ bằng các chất liệu, tượng điêu khắc, các tác phẩm nghệ thuật tạo hình); tác phẩm văn học (xuất bản phẩm sách và các hình thức thể hiện nội dung, các tác phẩm viết); tác phẩm điện ảnh và truyền hình (các loại hình phim, chương trình truyền hình có nội dung liên quan).
Các tác phẩm/sản phẩm VHNT trên nền tảng công nghệ số như:
Về văn học: Sách điện tử (e-book), sách nói (audio-books), sách tương tác, sách 3D; phim truyện, phim hoạt hình; trò chơi điện tử (video games); các nội dung được chia sẻ trên nền tảng trực tuyến (trang web, blog và mạng xã hội)…
Về âm nhạc: Nhạc số (Digital Music) với tệp âm thanh số, được định dạng như MP3, FLAC, WAV cho phép lưu trữ và phát lại trên các thiết bị điện tử; các dịch vụ phát trực tuyến phổ biến, như Spotify, Apple Music, YouTube Music; sách nói âm nhạc; video âm nhạc biểu diễn trực tiếp được chia sẻ trên mạng xã hội; các ứng dụng nghe nhạc, trò chơi âm nhạc điện tử; trải nghiệm âm nhạc bằng công nghệ VR và AR…
Về sân khấu: Sản phẩm biểu diễn được truyền hình trực tiếp (live streaming) trên nền tảng mạng xã hội, trang web; sân khấu ảo (virtual theatre); sân khấu kỹ thuật số (digital theatre); sân khấu tương tác (interactive theatre)…
Về điện ảnh: Phim số (digital films) với các hình thức như phim điện ảnh kỹ thuật số (digital cinema), sử dụng công nghệ kỹ thuật số để phát hành và trình chiếu; phim truyền hình kỹ thuật số (digital television) phát sóng bằng kỹ thuật số; phim trực tuyến (streaming films) cung cấp phim số thông qua dịch vụ phát trực tuyến trên các nền tảng số; phim ngắn và phim độc lập (short films and independent films) đượcsản xuất và phân phối bởi công nghệ số, chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến. Ngoài ra, còn có phim theo yêu cầu (video on demand) từ các thư viện phim số qua dịch vụ phát trực tuyến…
Sản phẩm mỹ thuật: Nghệ thuật số (digital art) với tranh kỹ thuật số, nghệ thuật 3D; nghệ thuật đa phương tiện (multimedia art) với video art và nghệ thuật tương tác; nghệ thuật thực tế ảo (virtual reality art) vớt trải nghiệm VR; nghệ thuật âm thanh và hình ảnh; nghệ thuật sắp đặt (installation art); nghệ thuật trên nền tảng trực tuyến (online art platforms); triển lãm trực tuyến, thiết kế đồ hoạ…
Tác phẩm/sản phẩm khác từ sáng tạo nội dung số: Rất đa dạng với nhiều chủ đề. Liên quan đến VHNT, có sách điện tử (e-book), truyện tranh được phát hành và bán trên các nền tảng số; vdeo phim, phim hoạt hình; podcast âm nhạc; album bài hát, nghệ thuật tương tác…
Việc thực thi bản quyền VHNT nhằm ngăn chặn các hành vi vi phạm, bảo đảm công bằng quyền lợi của tác giả hay chủ sở hữu quyền tác giả. Điều đó không chỉ tạo môi trường lành mạnh, giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa văn hoá và kinh tế, mà còn là động lực khuyến khích sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm, sức cạnh tranh, cũng như thương hiệu quốc gia trong lĩnh vực VHNT.
2. Quá trình thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật ở Việt Nam
Về hệ thống văn bản quy phạm
Ngay từ Hiến pháp 1946, vấn đề quyền bảo vệ tài sản trí tuệ đã được đặt ra. Năm 1992, Hiến pháp Việt Nam quy định rõ về nhà nước phải bảo hộ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp đối với công dân.
Luật Sở hữu trí tuệ ban hành năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và năm 2022. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 có nhiều điểm mới: Bổ sung thuật ngữ mới (tiền bản quyền, biện pháp công nghệ bảo vệ bản quyền, biện pháp công nghệ hữu hiệu, thông tin quản lý bản quyền, truyền đạt đến công chúng); giải thích rõ các khái niệm tác giả, đồng tác giả; sửa đổi, bổ sung quy định quyền nhân thân, quyền tài sản; sửa đổi, bổ sung quy định về giới hạn quyền tác giả, quyền liên quan; sửa đổi, bổ sung quy định “sao chép” tác phẩm; bổ sung quy định quyền tác giả là căn cứ để từ chối bảo hộ nhãn hiệu; trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian trong việc bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan(1).
Cùng với Luật Sở hữu trí tuệ, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 28/2017/NĐ-CP (2017) và Nghị định số 129/2021/NĐ-CP (2021) quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan; Nghị định số 17/2023/NĐ-CP (2023) quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP (2024) về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng… Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để thực thi bản quyền trong VHNT.
Về tổ chức bảo vệ và thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật
Các tổ chức Nhà nước: Cục Bản quyền tác giả (quản lý và thực thi các quy định về quyền tác giả và quyền liên quan VHNT); Thanh tra Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (BVHTTDL) (thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm quyền tác giả và quyền liên quan VHNT); Tòa án nhân dân (giải quyết các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền liên quan VHNT); Viện kiểm sát nhân dân (kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền liên quan VHNT).
Các tổ chức trung gian, hiện tại có 6 tổ chức đại diện tập thể: Trung tâm Quyền tác giả văn học Việt Nam (VLCC) trực thuộc Hội Nhà văn Việt Nam; Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) trực thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam; Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV); Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam (VIETRRO); Hội Bảo vệ quyền của nghệ sỹ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA); Hội bảo vệ quyền tác phẩm điện ảnh và phim truyền hình Việt Nam.
Quá trình tham gia hiệp định quốc tế về thực thi bản quyền
Từ năm 1949, Việt Nam tham gia Công ước Paris (hiệp ước quốc tế đầu tiên về sở hữu trí tuệ) và Thoả ước Madrid về đăng ký quốc tế nhãn hiệu hàng hoá. Theo Báo cáo của BVHTTDL(2) đến đầu năm 2025, Việt Nam đã tham gia 8 Điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả, quyền liên quan (Berne, Rome, Geneva, TRIPs, Brussel, WCT, WPPT, Marrakesh); đàm phán, ký kết 2 Hiệp định song phương với Hoa Kỳ, Liên bang Thụy Sĩ về sở hữu trí tuệ và quyền tác giả, quyền liên quan; đàm phán, ký kết 15 Hiệp định kinh tế, thương mại tự do song phương, khu vực với các quốc gia, khu vực kinh tế khác nhau có nội dung về quyền tác giả, quyền liên quan. Cùng với đó tham gia Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Canada (ACAFTA), Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện giữa Việt Nam và Các Tiểu Vương quốc Ả-rập thống nhất (CEPA), Đề xuất hoạt động, sáng kiến về quyền tác giả, quyền liên quan trong Chương trình hành động của ASEAN về sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030; tham dự các phiên họp của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới, Hợp tác Sở hữu trí tuệ các nước ASEAN...
Kết quả về thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật
Một là, chủ động, tích cực trong việc hoàn thiện khung pháp lý về bổ sung nội dung bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trong VHNT trên không gian mạng (Luật Sở hữu trí tuệ 2022). Bước ngoặt mới về thực thi bản quyền trong VHNT khi Việt Nam trở thành thành viên hai Hiệp ước WCT và WPPT của WIPO. Điều này góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao mức độ, hiệu quả thực thi bản quyền trong VHNT. Các tổ chức trung gian cũng có đóng góp quan trọng. Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đã ký hợp đồng song phương với 84 tổ chức bảo vệ quyền tác giả âm nhạc tương ứng trên thế giới, với phạm vi điều chỉnh ở 129 quốc gia và vùng lãnh thổ; sử dụng hệ thống công nghệ hiện đại trong quản lý nhằm phát hiện sai phạm về quyền tác giả, quyền liên quan(3).
Hai là, công tác truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức cho toàn dân. Trong thời gian vừa qua, BVHTTDL đã tổ chức 4 hội thảo, tọa đàm nhằm tuyên truyền pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan cho trên 740 lượt các tác giả, chủ sở hữu. Năm 2024, Bộ phối hợp với các cơ quan truyền thông, đưa 50 tin bài, tổ chức 46 chương trình liên quan. Các Hội VHNT, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan thực hiện 2 toạ đàm truyền hình về giải pháp bảo vệ bản quyền và vai trò của bản quyền trong phát triển các ngành công nghiệp văn hoá(4). Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý nhà nước về bản quyền đã xây dựng một số nội dung chương trình, phỏng vấn chuyên gia, phim tài liệu và phóng sự… phát sóng trên truyền hình, radio, để tuyên truyền, giáo dục về quyền tác giả. Nhiều bài viết liên quan được đăng tải trên các tờ báo lớn và mạng xã hội. Việc tuyên truyền pháp luật về bản quyền tác giả cũng bước đầu được triển khai trong trường học.
Ba là, hoạt động kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm của các cơ quan quản lý đạt được nhiều kết quả tích cực. Năm 2023, Thanh tra Bộ VHTTDL phối hợp với các cơ quan ngăn chặn hàng ngàn website và đường link có nội dung vi phạm; xử lý tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (4). Theo báo cáo của BVHTTDL, Bộ tổ chức thanh tra 22 vụ việc chấp hành quy định pháp luật về quyền tác giả đối với chương trình máy tính; ra quyết định xử phạt 2 vụ việc đối với hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng phim và truyện tranh với tổng số tiền phạt 45.000.000. Bộ Công an đã khởi tố 3 vụ án, 6 bị can, xử lý vi phạm hành chính 3 đối tượng về hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực điện ảnh. Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp, ngăn chặn truy cập hơn 7.000 trang mạng cung cấp nội dung có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Lực lượng quản lý thị trường thanh tra, kiểm tra, xử lý 12 vụ vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan, xử phạt hành chính 274.250.000 đồng(5).
Bốn là, sử dụng công nghệ quản lý và thực thi bản quyền trong VHNT. BVHTTDL triển khai thực hiện xây dựng Bộ cơ sở dữ liệu quốc gia về tài sản quyền tác giả, quyền liên quan, số hóa dữ liệu đăng ký đối với 108.924 hồ sơ đăng ký bản quyền. Năm 2024, Bộ đã cấp 10.717 Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan cấp cho tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan. Bộ Thông tin và Truyền thông đã hợp tác với Google ra mắt trang website https://www.dauhieuluadao.com/ nhằm nâng cao nhận thức về lừa đảo trực tuyến có liên quan đến xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số của Bộ Công Thương) cung cấp dịch vụ công trực tuyến giúp cá nhân, tổ chức thực hiện thủ tục thông báo, đăng ký website. Đến nay có 1.800 website hoặc ứng dụng thương mại điện tử bán các tác phẩm nghệ thuật, tác phẩm văn học được phát hành dưới dạng sách báo, báo in(6).
Hiện nay hầu hết các cơ quan quản lý truyền thông, văn hoá và sáng tạo đều có cổng thông tin điện tử, trang web liên quan quyền sở hữu trí tuệ. Hệ thống về quản lý kỹ thuật số (DRM), các công cụ phần mềm, Blockchain, Big Data… được áp dụng trong quản lý, thực thi bản quyền nói chung và VHNT nói riêng.
3. Những vấn đề đặt ra đối với thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật ở nước ta hiện nay
Tình trạng vi phạm bản quyền
Về âm nhạc: Đó là hành vi sao chép và phân phối lậu các tác phẩm, sản phẩm âm nhạc trên các trang web và mạng xã hội. Năm 2019 có trên 2000 đường linh vi phạm bị tháo gỡ. Điển hình là vi phạm của Công ty Cổ phần Sky Music, đã sử dụng trên 90% tác phẩm của gần 700 tác giả âm nhạc trong nước và quốc tế do Trung tâm VCPMC bảo hộ(7). Năm 2024, VCPMC đã thực hiện 79 vụ kiện về xâm phạm quyền tác giả, tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ liên quan; trên 3.000 văn bản được phát đi và hàng ngàn email với nội dung yêu cầu thực hiện, trả tiền, yêu cầu tái ký, gia hạn sử dụng, đòi các khoản nợ tiền bản quyền đến hạn, giải thích pháp luật, cảnh cáo vi phạm… rất tốn kém(8).
Về điện ảnh: Đó là hành vi sao chép, sử dụng, phân phối trái phép, hoặc mạo danh tác giả đăng tải kiếm lời…Một thống kê cho biết chỉ cần gõ từ khoá “xem phim online” trên goole, sẽ có hơn 239 triệu kết quả/0,79s. Việt Nam hiện có trên 200 website phim lậu hoạt động với nhiều hình thức vi phạm đa dạng, vi phạm của trang Phimmoi.net là điển hình. Trang này sử dụng trái phép 3.830 phim điện ảnh và 2.697 phim truyền hình (có những phim chưa phát hành). Năm 2020, trang này xếp thứ 832 trên toàn thế giới và thứ 27 toàn bộ website trong ngành công nghiệp giải trí toàn cầu, khoảng 50 triệu lượt truy cập/tháng (95,62% lưu lượng truy cập đến từ Việt Nam). Phimmoi.net cung cấp quyền truy cập vào nhiều nội dung vi phạm để kiếm tiền bất chính, khoảng 58.290 USD/tháng từ quảng cáo, trong đó có tiền từ quảng cáo đen và những khoản thu khác. Dù bị xử lý hình sự (2021), nhưng vẫn liên tục đổi tên miền tiếp tục hoạt động(9).
Về sách và xuất bản: Mức độ vi phạm bản quyền từ sách giả, sách lậu vẫn đang là “quốc nạn” với nhiều hình thức (sách in giả, sách photocopy, sách điện tử chia sẻ trái phép...). Nhiều đầu sách dù đang thuộc dạng bán chạy cũng được quảng cáo bán giảm giá từ 50-80%; sách scan, photocopy theo yêu cầu với giá chỉ bằng 30-50% giá sách gốc. Thống kê năm 2022 của Media Partners Asia cho biết: Việt Nam đứng thứ ba trong khu vực (sau Indonesia, Philippines) về tỷ lệ vi phạm bản quyền trên không gian số. Tính theo đầu người, Việt Nam đứng thứ nhất, với khoảng 15,5 triệu người xem bất hợp pháp(10).
Khó khăn khi xử lý vi phạm bản quyền văn học, nghệ thuật trên môi trường số
Một trong những khó khăn lớn nhất mà các cơ quan quản lý Việt Nam gặp phải trong xử lý vi phạm bản quyền VHNT là sự phức tạp và tinh vi ngày càng gia tăng của các hành vi xâm phạm trong môi trường số. Các tác phẩm VHNT dễ dàng bị sao chép, phát tán trái phép trên internet, đặc biệt qua mạng xã hội, nền tảng chia sẻ trực tuyến và các trang web lậu khó kiểm soát. Hệ thống pháp luật dù đã có nhiều điều chỉnh nhưng vẫn còn chưa theo kịp thực tiễn, chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe, trong khi năng lực phát hiện, giám sát và xử lý vi phạm của các cơ quan chức năng còn hạn chế về nhân lực, công nghệ và phối hợp liên ngành. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận công chúng và cả một số tổ chức sử dụng tác phẩm vẫn còn mơ hồ hoặc xem nhẹ quyền sở hữu trí tuệ, gây cản trở cho việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả và chủ sở hữu tác phẩm.
Sự khác nhau trong quy định của luật bản quyền các quốc gia
Một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay, đó là khung pháp lý bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm AI. Một nghiên cứu cho biết, Vương Quốc Anh từ năm 1988 đã cụ thể hoá khái niệm “Tác phẩm do máy tính tạo ra” và xác định chủ sở hữu đầu tiên của bất kỳ bản quyền nào đối với tác phẩm đó, nhưng lại có sự tách bạch giữa quyền tác giả và tính sáng tạo(11). Liên minh châu Âu, năm 2024 ra “Đạo luật về AI của Liên minh châu Âu” (EU AI Act), nhưng chỉ mới đề xuất đến trao quyền tác giả đối với tác phẩm cho cá nhân, tổ chức có đóng góp quan trọng vào quá trình sáng tạo một tác phẩm từ AI, mà chưa đề cập đến vấn đề quyền bảo hộ cho tác phẩm AI. Trung Quốc cũng chưa có quy định cụ thể trong việc công nhận AI hay các chủ thể không phải con người có quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo ra. Việt Nam trong Luật Sở hữu trí tuệ đang hiện hành chỉ mới công nhận chủ thể quyền tác giả là con người.
Các chuyên gia cho rằng để có cơ sở giải quyết tranh chấp về quyền tác giả, trong VNHT, Việt Nam nên cụ thể hoá đối tượng quyền tác giả đối với tác phẩm AI là con người (trường hợp các lập trình viên, nhà phát triển cung cấp nguồn dữ liệu cho AI để tạo ra tác phẩm) và tác phẩm do con người tạo ra trong trường hợp có sự hỗ trợ của công cụ AI; xây dựng các tiêu chí được bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm, sản phẩm VHNT.
Tiếp tục điều chỉnh, bổ sung khung pháp lý để thích ứng với bối cảnh mới
Năm 2023, Chính phủ đã ban hành Nghị định hướng dẫn Luật sở hữu trí tuệ số 65/2023/NĐ-CP và Bộ Khoa học và Công nghệ ra Thông tư số 23/2023/TT-BKHCN. Tuy nhiên trong Nghị định và Thông tư trên chưa có quy định cụ thể, chi tiết về bảo vệ và thực thi bản quyền trong VHNT. Quy định mới về giải pháp công nghệ quản lý kỹ thuật số (DRM) tuy đã hướng đến tiêu chuẩn quốc tế, nhưng lại thiếu quy định chi tiết trong áp dụng và quản lý, nhất là đối với bảo vệ bản quyền tác giả VHNT trên không gian mạng.
Hoàn thiện khung pháp lý là giải pháp quan trọng để bảo vệ và thực thi bản quyền trong VHNT. Ngoài ra, rất cần thay đổi trong khung pháp lý về mức xử phạt vi phạm hành chính. Trên thực tế, có đến 95% vụ xâm phạm bản quyền được xử lý bằng biện pháp hành chính, nhưng quy định mức phạt tối đa đối với cá nhân 250 triệu đồng, đối với doanh nghiệp 500 triệu đồng là chưa đủ sức răn đe.
Phát triển hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và nguồn nhân lực
Phát triển hạ tầng số liên quan đến bảo vệ và thực thi bản quyền là điều kiện cả về kỹ thuật và phương diện pháp lý. Ngoài internet kết nối, phải sử dụng hệ thống quản lý quyền kỹ thuật số (DRM), các phần mềm phát hiện, ngăn chặn vi phạm bản quyền trên các nền tảng. Điều này cũng đòi hỏi việc hoàn thiện quy định pháp luật và cơ quan chuyên trách về quyền tác giả trên môi trường số.
Về cơ sở dữ liệu, hiện các thông tin chủ yếu về tác phẩm VHNT có bản quyền đang được lưu trữ phân tán ở nhiều cơ quan, trung tâm. Việc phân tán dữ liệu và không đồng bộ trong quyền truy cập, cũng như bảo mật dữ liệu… sẽ gây khó khăn cho việc bảo vệ và thực thi bản quyền. Về nguồn nhân lực, nhận định được đưa ra tại các hội thảo, toạ đàm khoa học trong nước và quốc tế trong mấy năm gần đây đều cho rằng Việt Nam đang thiếu các chuyên gia về bản quyền và công nghệ số, đặc biệt trong lĩnh vực vực VHNT.
Chuẩn bị điều kiện để đưa Sàn giao dịch bản quyền số vào vận hành
Tháng 4/2023, Hội Truyền thông số Việt Nam đã thiết lập Sàn giao dịch bản quyền số - còn gọi là Trục bản quyền số quốc gia. Theo các nhà quản lý, “Sàn giao dịch bản quyền số sẽ là nền tảng để các tác giả niêm yết và công bố các sản phẩm của mình, giúp những người có nhu cầu sở hữu bản quyền dễ dàng tìm kiếm và kết nối trực tiếp với tác giả. Ngoài ra, sàn giao dịch sẽ đóng vai trò là đầu mối tiếp nhận, xử lý và giải quyết các vấn đề về vi phạm bản quyền”(12), nên cần tiếp tục bổ sung hành lang pháp lý, đặc biệt là những quy định, hướng dẫn cụ thể...
Cùng với nguồn nhân lực, phải đẩy nhanh xây dựng hệ thống hạ tầng số để đảm bảo sự ổn định, an toàn khi vận hành sàn dịch này.
Thực thi bản quyền trong VHNT, đặc biệt trên môi trường số là công việc liên quan đến Nhà nước, chủ thể sáng tạo và cộng đồng quốc tế, các nhà hoạt động phổ biến nội dung, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh lĩnh vực này. Thực thi hiệu quả bản quyền trong VHNT để phát triển nền “Văn học, nghệ thuật kiến quốc” - góp phần tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên phát triển của dân tộc./.
Thuật ngữ bản quyền (copyright) xuất hiện ở nước Anh từ thế kỷ XVII, với hàm ý để bảo vệ những tác phẩm sáng tạo của văn nghệ sỹ, ca sỹ, các nhà làm phim, lĩnh vực công nghiệp âm nhạc... Về sau, thuật ngữ này được sử dụng trong hệ thống pháp luật các quốc gia, chỉ quyền phi vật thể đối với những tác phẩm trí tuệ. Về cơ bản, bản quyền là quyền tác giả được luật pháp bảo hộ đối với “tác phẩm gốc” được sáng tạo bởi tác giả (trong đó có VHNT). Bản quyền là một phần quan trọng của quyền sở hữu trí tuệ, được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ.
Bản quyền VHNT bao gồm Quyền nhân thân - moral rights (quyền đặt tên, đứng tên, công bố, bảo vệ toàn vẹn tác phẩm VHNT, không ai được sửa đổi, cắt xén, làm sai lệch tác phẩm của tác giả). Thứ hai là Quyền tài sản - economic rights (quyền sao chép, phát hành, biểu diễn, chuyển giao, cho phép sử dụng hay phóng tác tác phẩm VHNT) đảm bảo quyền lợi kinh tế của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Chủ sở hữu quyền tác giả, ngoài tác giả còn có tổ chức/cá nhân, tuy không trực tiếp sáng tạo nhưng nắm giữ quyền tài sản đối với tác phẩm.
Thực thi bản quyền trong VHNT là quá trình áp dụng hệ thống luật pháp liên quan cùng các biện pháp hành chính để đảm bảo quy định về bản quyền trong VHNT được tuân thủ. Các hoạt động thực thi bản quyền trong VHNT gồm giám sát và phát hiện vi phạm; hợp tác, phối hợp với các cơ quan, sử dụng các biện pháp để xử lý vi phạm; truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng; áp dụng công nghệ trong quản lý. So với những lĩnh vực khác, thực thi bản quyền trong VHNT mang tính đặc thù bởi tính chất và phương thức bảo vệ tác phẩm.
Điều kiện để thực thi bản quyền VHNT của quốc gia: Trước hết phải có khung pháp lý (nền tảng cơ bản); sự hợp tác quốc tế cả về thể chế và tổ chức liên quan; hệ thống cơ quan quản lý và thực thi (cơ quan nhà nước, tổ chức đại diện quyền tác giả…); công nghệ và kỹ thuật để quản lý, ngăn chặn, xử lý vi phạm; công tác truyền thông và giáo dục. Đối tượng của thực thi bản quyền trong VHNT, gồm: tác giả và tác phẩm có tính nguyên gốc được đăng ký bản quyền, những người có quyền nhân thân và quyền tài sản (người biểu diễn, biên kịch, đạo diễn, thiết kế mỹ thuật, ánh sáng…); chủ sở hữu quyền tác giả (cá nhân hoặc tổ chức sở hữu quyền tác giả thông qua việc mua bán, chuyển nhượng hoặc thừa kế).
Tác phẩm, sản phẩm VHNT được bảo vệ bản quyền gồm những sáng tạo gắn với các loại hình VHNT chủ yếu, như: âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc, văn học, sân khấu, điện ảnh và truyền hình...
Các tác phẩm/sản phẩm VHNT theo hình thức truyền thống gồm có: Tác phẩm âm nhạc (bản nhạc viết tay hoặc in ấn; bản ghi âm biểu diễn); tác phẩm hội hoạ, điêu khắc (tranh được vẽ bằng các chất liệu, tượng điêu khắc, các tác phẩm nghệ thuật tạo hình); tác phẩm văn học (xuất bản phẩm sách và các hình thức thể hiện nội dung, các tác phẩm viết); tác phẩm điện ảnh và truyền hình (các loại hình phim, chương trình truyền hình có nội dung liên quan).
Các tác phẩm/sản phẩm VHNT trên nền tảng công nghệ số như:
Về văn học: Sách điện tử (e-book), sách nói (audio-books), sách tương tác, sách 3D; phim truyện, phim hoạt hình; trò chơi điện tử (video games); các nội dung được chia sẻ trên nền tảng trực tuyến (trang web, blog và mạng xã hội)…
Về âm nhạc: Nhạc số (Digital Music) với tệp âm thanh số, được định dạng như MP3, FLAC, WAV cho phép lưu trữ và phát lại trên các thiết bị điện tử; các dịch vụ phát trực tuyến phổ biến, như Spotify, Apple Music, YouTube Music; sách nói âm nhạc; video âm nhạc biểu diễn trực tiếp được chia sẻ trên mạng xã hội; các ứng dụng nghe nhạc, trò chơi âm nhạc điện tử; trải nghiệm âm nhạc bằng công nghệ VR và AR…
Về sân khấu: Sản phẩm biểu diễn được truyền hình trực tiếp (live streaming) trên nền tảng mạng xã hội, trang web; sân khấu ảo (virtual theatre); sân khấu kỹ thuật số (digital theatre); sân khấu tương tác (interactive theatre)…
Về điện ảnh: Phim số (digital films) với các hình thức như phim điện ảnh kỹ thuật số (digital cinema), sử dụng công nghệ kỹ thuật số để phát hành và trình chiếu; phim truyền hình kỹ thuật số (digital television) phát sóng bằng kỹ thuật số; phim trực tuyến (streaming films) cung cấp phim số thông qua dịch vụ phát trực tuyến trên các nền tảng số; phim ngắn và phim độc lập (short films and independent films) đượcsản xuất và phân phối bởi công nghệ số, chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến. Ngoài ra, còn có phim theo yêu cầu (video on demand) từ các thư viện phim số qua dịch vụ phát trực tuyến…
Sản phẩm mỹ thuật: Nghệ thuật số (digital art) với tranh kỹ thuật số, nghệ thuật 3D; nghệ thuật đa phương tiện (multimedia art) với video art và nghệ thuật tương tác; nghệ thuật thực tế ảo (virtual reality art) vớt trải nghiệm VR; nghệ thuật âm thanh và hình ảnh; nghệ thuật sắp đặt (installation art); nghệ thuật trên nền tảng trực tuyến (online art platforms); triển lãm trực tuyến, thiết kế đồ hoạ…
Tác phẩm/sản phẩm khác từ sáng tạo nội dung số: Rất đa dạng với nhiều chủ đề. Liên quan đến VHNT, có sách điện tử (e-book), truyện tranh được phát hành và bán trên các nền tảng số; vdeo phim, phim hoạt hình; podcast âm nhạc; album bài hát, nghệ thuật tương tác…
Việc thực thi bản quyền VHNT nhằm ngăn chặn các hành vi vi phạm, bảo đảm công bằng quyền lợi của tác giả hay chủ sở hữu quyền tác giả. Điều đó không chỉ tạo môi trường lành mạnh, giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa văn hoá và kinh tế, mà còn là động lực khuyến khích sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm, sức cạnh tranh, cũng như thương hiệu quốc gia trong lĩnh vực VHNT.
2. Quá trình thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật ở Việt Nam
Về hệ thống văn bản quy phạm
Ngay từ Hiến pháp 1946, vấn đề quyền bảo vệ tài sản trí tuệ đã được đặt ra. Năm 1992, Hiến pháp Việt Nam quy định rõ về nhà nước phải bảo hộ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp đối với công dân.
Luật Sở hữu trí tuệ ban hành năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và năm 2022. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 có nhiều điểm mới: Bổ sung thuật ngữ mới (tiền bản quyền, biện pháp công nghệ bảo vệ bản quyền, biện pháp công nghệ hữu hiệu, thông tin quản lý bản quyền, truyền đạt đến công chúng); giải thích rõ các khái niệm tác giả, đồng tác giả; sửa đổi, bổ sung quy định quyền nhân thân, quyền tài sản; sửa đổi, bổ sung quy định về giới hạn quyền tác giả, quyền liên quan; sửa đổi, bổ sung quy định “sao chép” tác phẩm; bổ sung quy định quyền tác giả là căn cứ để từ chối bảo hộ nhãn hiệu; trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian trong việc bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan(1).
Cùng với Luật Sở hữu trí tuệ, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 28/2017/NĐ-CP (2017) và Nghị định số 129/2021/NĐ-CP (2021) quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan; Nghị định số 17/2023/NĐ-CP (2023) quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP (2024) về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng… Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để thực thi bản quyền trong VHNT.
Về tổ chức bảo vệ và thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật
Các tổ chức Nhà nước: Cục Bản quyền tác giả (quản lý và thực thi các quy định về quyền tác giả và quyền liên quan VHNT); Thanh tra Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (BVHTTDL) (thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm quyền tác giả và quyền liên quan VHNT); Tòa án nhân dân (giải quyết các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền liên quan VHNT); Viện kiểm sát nhân dân (kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền liên quan VHNT).
Các tổ chức trung gian, hiện tại có 6 tổ chức đại diện tập thể: Trung tâm Quyền tác giả văn học Việt Nam (VLCC) trực thuộc Hội Nhà văn Việt Nam; Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) trực thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam; Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV); Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam (VIETRRO); Hội Bảo vệ quyền của nghệ sỹ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA); Hội bảo vệ quyền tác phẩm điện ảnh và phim truyền hình Việt Nam.
Quá trình tham gia hiệp định quốc tế về thực thi bản quyền
Từ năm 1949, Việt Nam tham gia Công ước Paris (hiệp ước quốc tế đầu tiên về sở hữu trí tuệ) và Thoả ước Madrid về đăng ký quốc tế nhãn hiệu hàng hoá. Theo Báo cáo của BVHTTDL(2) đến đầu năm 2025, Việt Nam đã tham gia 8 Điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả, quyền liên quan (Berne, Rome, Geneva, TRIPs, Brussel, WCT, WPPT, Marrakesh); đàm phán, ký kết 2 Hiệp định song phương với Hoa Kỳ, Liên bang Thụy Sĩ về sở hữu trí tuệ và quyền tác giả, quyền liên quan; đàm phán, ký kết 15 Hiệp định kinh tế, thương mại tự do song phương, khu vực với các quốc gia, khu vực kinh tế khác nhau có nội dung về quyền tác giả, quyền liên quan. Cùng với đó tham gia Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Canada (ACAFTA), Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện giữa Việt Nam và Các Tiểu Vương quốc Ả-rập thống nhất (CEPA), Đề xuất hoạt động, sáng kiến về quyền tác giả, quyền liên quan trong Chương trình hành động của ASEAN về sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030; tham dự các phiên họp của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới, Hợp tác Sở hữu trí tuệ các nước ASEAN...
Kết quả về thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật
Một là, chủ động, tích cực trong việc hoàn thiện khung pháp lý về bổ sung nội dung bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trong VHNT trên không gian mạng (Luật Sở hữu trí tuệ 2022). Bước ngoặt mới về thực thi bản quyền trong VHNT khi Việt Nam trở thành thành viên hai Hiệp ước WCT và WPPT của WIPO. Điều này góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao mức độ, hiệu quả thực thi bản quyền trong VHNT. Các tổ chức trung gian cũng có đóng góp quan trọng. Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đã ký hợp đồng song phương với 84 tổ chức bảo vệ quyền tác giả âm nhạc tương ứng trên thế giới, với phạm vi điều chỉnh ở 129 quốc gia và vùng lãnh thổ; sử dụng hệ thống công nghệ hiện đại trong quản lý nhằm phát hiện sai phạm về quyền tác giả, quyền liên quan(3).
Hai là, công tác truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức cho toàn dân. Trong thời gian vừa qua, BVHTTDL đã tổ chức 4 hội thảo, tọa đàm nhằm tuyên truyền pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan cho trên 740 lượt các tác giả, chủ sở hữu. Năm 2024, Bộ phối hợp với các cơ quan truyền thông, đưa 50 tin bài, tổ chức 46 chương trình liên quan. Các Hội VHNT, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan thực hiện 2 toạ đàm truyền hình về giải pháp bảo vệ bản quyền và vai trò của bản quyền trong phát triển các ngành công nghiệp văn hoá(4). Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý nhà nước về bản quyền đã xây dựng một số nội dung chương trình, phỏng vấn chuyên gia, phim tài liệu và phóng sự… phát sóng trên truyền hình, radio, để tuyên truyền, giáo dục về quyền tác giả. Nhiều bài viết liên quan được đăng tải trên các tờ báo lớn và mạng xã hội. Việc tuyên truyền pháp luật về bản quyền tác giả cũng bước đầu được triển khai trong trường học.
Ba là, hoạt động kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm của các cơ quan quản lý đạt được nhiều kết quả tích cực. Năm 2023, Thanh tra Bộ VHTTDL phối hợp với các cơ quan ngăn chặn hàng ngàn website và đường link có nội dung vi phạm; xử lý tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (4). Theo báo cáo của BVHTTDL, Bộ tổ chức thanh tra 22 vụ việc chấp hành quy định pháp luật về quyền tác giả đối với chương trình máy tính; ra quyết định xử phạt 2 vụ việc đối với hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng phim và truyện tranh với tổng số tiền phạt 45.000.000. Bộ Công an đã khởi tố 3 vụ án, 6 bị can, xử lý vi phạm hành chính 3 đối tượng về hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực điện ảnh. Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp, ngăn chặn truy cập hơn 7.000 trang mạng cung cấp nội dung có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Lực lượng quản lý thị trường thanh tra, kiểm tra, xử lý 12 vụ vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan, xử phạt hành chính 274.250.000 đồng(5).
Bốn là, sử dụng công nghệ quản lý và thực thi bản quyền trong VHNT. BVHTTDL triển khai thực hiện xây dựng Bộ cơ sở dữ liệu quốc gia về tài sản quyền tác giả, quyền liên quan, số hóa dữ liệu đăng ký đối với 108.924 hồ sơ đăng ký bản quyền. Năm 2024, Bộ đã cấp 10.717 Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan cấp cho tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan. Bộ Thông tin và Truyền thông đã hợp tác với Google ra mắt trang website https://www.dauhieuluadao.com/ nhằm nâng cao nhận thức về lừa đảo trực tuyến có liên quan đến xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số của Bộ Công Thương) cung cấp dịch vụ công trực tuyến giúp cá nhân, tổ chức thực hiện thủ tục thông báo, đăng ký website. Đến nay có 1.800 website hoặc ứng dụng thương mại điện tử bán các tác phẩm nghệ thuật, tác phẩm văn học được phát hành dưới dạng sách báo, báo in(6).
Hiện nay hầu hết các cơ quan quản lý truyền thông, văn hoá và sáng tạo đều có cổng thông tin điện tử, trang web liên quan quyền sở hữu trí tuệ. Hệ thống về quản lý kỹ thuật số (DRM), các công cụ phần mềm, Blockchain, Big Data… được áp dụng trong quản lý, thực thi bản quyền nói chung và VHNT nói riêng.
3. Những vấn đề đặt ra đối với thực thi bản quyền trong văn học, nghệ thuật ở nước ta hiện nay
Tình trạng vi phạm bản quyền
Về âm nhạc: Đó là hành vi sao chép và phân phối lậu các tác phẩm, sản phẩm âm nhạc trên các trang web và mạng xã hội. Năm 2019 có trên 2000 đường linh vi phạm bị tháo gỡ. Điển hình là vi phạm của Công ty Cổ phần Sky Music, đã sử dụng trên 90% tác phẩm của gần 700 tác giả âm nhạc trong nước và quốc tế do Trung tâm VCPMC bảo hộ(7). Năm 2024, VCPMC đã thực hiện 79 vụ kiện về xâm phạm quyền tác giả, tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ liên quan; trên 3.000 văn bản được phát đi và hàng ngàn email với nội dung yêu cầu thực hiện, trả tiền, yêu cầu tái ký, gia hạn sử dụng, đòi các khoản nợ tiền bản quyền đến hạn, giải thích pháp luật, cảnh cáo vi phạm… rất tốn kém(8).
Về điện ảnh: Đó là hành vi sao chép, sử dụng, phân phối trái phép, hoặc mạo danh tác giả đăng tải kiếm lời…Một thống kê cho biết chỉ cần gõ từ khoá “xem phim online” trên goole, sẽ có hơn 239 triệu kết quả/0,79s. Việt Nam hiện có trên 200 website phim lậu hoạt động với nhiều hình thức vi phạm đa dạng, vi phạm của trang Phimmoi.net là điển hình. Trang này sử dụng trái phép 3.830 phim điện ảnh và 2.697 phim truyền hình (có những phim chưa phát hành). Năm 2020, trang này xếp thứ 832 trên toàn thế giới và thứ 27 toàn bộ website trong ngành công nghiệp giải trí toàn cầu, khoảng 50 triệu lượt truy cập/tháng (95,62% lưu lượng truy cập đến từ Việt Nam). Phimmoi.net cung cấp quyền truy cập vào nhiều nội dung vi phạm để kiếm tiền bất chính, khoảng 58.290 USD/tháng từ quảng cáo, trong đó có tiền từ quảng cáo đen và những khoản thu khác. Dù bị xử lý hình sự (2021), nhưng vẫn liên tục đổi tên miền tiếp tục hoạt động(9).
Về sách và xuất bản: Mức độ vi phạm bản quyền từ sách giả, sách lậu vẫn đang là “quốc nạn” với nhiều hình thức (sách in giả, sách photocopy, sách điện tử chia sẻ trái phép...). Nhiều đầu sách dù đang thuộc dạng bán chạy cũng được quảng cáo bán giảm giá từ 50-80%; sách scan, photocopy theo yêu cầu với giá chỉ bằng 30-50% giá sách gốc. Thống kê năm 2022 của Media Partners Asia cho biết: Việt Nam đứng thứ ba trong khu vực (sau Indonesia, Philippines) về tỷ lệ vi phạm bản quyền trên không gian số. Tính theo đầu người, Việt Nam đứng thứ nhất, với khoảng 15,5 triệu người xem bất hợp pháp(10).
Khó khăn khi xử lý vi phạm bản quyền văn học, nghệ thuật trên môi trường số
Một trong những khó khăn lớn nhất mà các cơ quan quản lý Việt Nam gặp phải trong xử lý vi phạm bản quyền VHNT là sự phức tạp và tinh vi ngày càng gia tăng của các hành vi xâm phạm trong môi trường số. Các tác phẩm VHNT dễ dàng bị sao chép, phát tán trái phép trên internet, đặc biệt qua mạng xã hội, nền tảng chia sẻ trực tuyến và các trang web lậu khó kiểm soát. Hệ thống pháp luật dù đã có nhiều điều chỉnh nhưng vẫn còn chưa theo kịp thực tiễn, chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe, trong khi năng lực phát hiện, giám sát và xử lý vi phạm của các cơ quan chức năng còn hạn chế về nhân lực, công nghệ và phối hợp liên ngành. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận công chúng và cả một số tổ chức sử dụng tác phẩm vẫn còn mơ hồ hoặc xem nhẹ quyền sở hữu trí tuệ, gây cản trở cho việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả và chủ sở hữu tác phẩm.
Sự khác nhau trong quy định của luật bản quyền các quốc gia
Một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay, đó là khung pháp lý bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm AI. Một nghiên cứu cho biết, Vương Quốc Anh từ năm 1988 đã cụ thể hoá khái niệm “Tác phẩm do máy tính tạo ra” và xác định chủ sở hữu đầu tiên của bất kỳ bản quyền nào đối với tác phẩm đó, nhưng lại có sự tách bạch giữa quyền tác giả và tính sáng tạo(11). Liên minh châu Âu, năm 2024 ra “Đạo luật về AI của Liên minh châu Âu” (EU AI Act), nhưng chỉ mới đề xuất đến trao quyền tác giả đối với tác phẩm cho cá nhân, tổ chức có đóng góp quan trọng vào quá trình sáng tạo một tác phẩm từ AI, mà chưa đề cập đến vấn đề quyền bảo hộ cho tác phẩm AI. Trung Quốc cũng chưa có quy định cụ thể trong việc công nhận AI hay các chủ thể không phải con người có quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo ra. Việt Nam trong Luật Sở hữu trí tuệ đang hiện hành chỉ mới công nhận chủ thể quyền tác giả là con người.
Các chuyên gia cho rằng để có cơ sở giải quyết tranh chấp về quyền tác giả, trong VNHT, Việt Nam nên cụ thể hoá đối tượng quyền tác giả đối với tác phẩm AI là con người (trường hợp các lập trình viên, nhà phát triển cung cấp nguồn dữ liệu cho AI để tạo ra tác phẩm) và tác phẩm do con người tạo ra trong trường hợp có sự hỗ trợ của công cụ AI; xây dựng các tiêu chí được bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm, sản phẩm VHNT.
Tiếp tục điều chỉnh, bổ sung khung pháp lý để thích ứng với bối cảnh mới
Năm 2023, Chính phủ đã ban hành Nghị định hướng dẫn Luật sở hữu trí tuệ số 65/2023/NĐ-CP và Bộ Khoa học và Công nghệ ra Thông tư số 23/2023/TT-BKHCN. Tuy nhiên trong Nghị định và Thông tư trên chưa có quy định cụ thể, chi tiết về bảo vệ và thực thi bản quyền trong VHNT. Quy định mới về giải pháp công nghệ quản lý kỹ thuật số (DRM) tuy đã hướng đến tiêu chuẩn quốc tế, nhưng lại thiếu quy định chi tiết trong áp dụng và quản lý, nhất là đối với bảo vệ bản quyền tác giả VHNT trên không gian mạng.
Hoàn thiện khung pháp lý là giải pháp quan trọng để bảo vệ và thực thi bản quyền trong VHNT. Ngoài ra, rất cần thay đổi trong khung pháp lý về mức xử phạt vi phạm hành chính. Trên thực tế, có đến 95% vụ xâm phạm bản quyền được xử lý bằng biện pháp hành chính, nhưng quy định mức phạt tối đa đối với cá nhân 250 triệu đồng, đối với doanh nghiệp 500 triệu đồng là chưa đủ sức răn đe.
Phát triển hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và nguồn nhân lực
Phát triển hạ tầng số liên quan đến bảo vệ và thực thi bản quyền là điều kiện cả về kỹ thuật và phương diện pháp lý. Ngoài internet kết nối, phải sử dụng hệ thống quản lý quyền kỹ thuật số (DRM), các phần mềm phát hiện, ngăn chặn vi phạm bản quyền trên các nền tảng. Điều này cũng đòi hỏi việc hoàn thiện quy định pháp luật và cơ quan chuyên trách về quyền tác giả trên môi trường số.
Về cơ sở dữ liệu, hiện các thông tin chủ yếu về tác phẩm VHNT có bản quyền đang được lưu trữ phân tán ở nhiều cơ quan, trung tâm. Việc phân tán dữ liệu và không đồng bộ trong quyền truy cập, cũng như bảo mật dữ liệu… sẽ gây khó khăn cho việc bảo vệ và thực thi bản quyền. Về nguồn nhân lực, nhận định được đưa ra tại các hội thảo, toạ đàm khoa học trong nước và quốc tế trong mấy năm gần đây đều cho rằng Việt Nam đang thiếu các chuyên gia về bản quyền và công nghệ số, đặc biệt trong lĩnh vực vực VHNT.
Chuẩn bị điều kiện để đưa Sàn giao dịch bản quyền số vào vận hành
Tháng 4/2023, Hội Truyền thông số Việt Nam đã thiết lập Sàn giao dịch bản quyền số - còn gọi là Trục bản quyền số quốc gia. Theo các nhà quản lý, “Sàn giao dịch bản quyền số sẽ là nền tảng để các tác giả niêm yết và công bố các sản phẩm của mình, giúp những người có nhu cầu sở hữu bản quyền dễ dàng tìm kiếm và kết nối trực tiếp với tác giả. Ngoài ra, sàn giao dịch sẽ đóng vai trò là đầu mối tiếp nhận, xử lý và giải quyết các vấn đề về vi phạm bản quyền”(12), nên cần tiếp tục bổ sung hành lang pháp lý, đặc biệt là những quy định, hướng dẫn cụ thể...
Cùng với nguồn nhân lực, phải đẩy nhanh xây dựng hệ thống hạ tầng số để đảm bảo sự ổn định, an toàn khi vận hành sàn dịch này.
Thực thi bản quyền trong VHNT, đặc biệt trên môi trường số là công việc liên quan đến Nhà nước, chủ thể sáng tạo và cộng đồng quốc tế, các nhà hoạt động phổ biến nội dung, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh lĩnh vực này. Thực thi hiệu quả bản quyền trong VHNT để phát triển nền “Văn học, nghệ thuật kiến quốc” - góp phần tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên phát triển của dân tộc./.
PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương
Hội Cựu giáo chức, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
TS, Ngô Hải Ninh
TS, Ngô Hải Ninh
Trường Đại học Quảng Ninh
----------------------------------------------------------
1. Quang Hưng, Những điểm mới của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022, https://thuvienphapluat.vn/phap-luat-doanh-nghiep/bai-viet/nhung-diem-moi-cua-luat-so-huu-tri-tue-sua-doi-2022-phan-i-quyen-tac-gia-2067.html, 5/7/2022.
2,4,5,6. Bộ Văn hoá, Thể thao & Du lịch, Báo cáo “Tình hình thực hiện Quyết định số 88/QĐ-TTG ngày 20/1/2017 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án Tăng cường năng lực quản lý và thực thi có hiệu quả pháp luật bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan đến năm 2020, định hướng đến năm 2025”.
3. Lại Tấn, Bất cập trong bảo về quyền tác giả, https://kinhtedothi.vn/bai-2-bat-cap-trong-bao-ve-quyen-tac-gia.html, 25/6/2022
7. Mỹ Bình, Sky Music vi phạm bản quyền trên 90% tác phẩm của gần 700 tác giả, https://baotintuc.vn/doi-song-van-hoa/sky-music-vi-pham-ban-quyen-tren-90-tac-pham-cua-gan-700-tac-gia-20181219115720383.htm, 19/12/2018
8. Minh Hà, Chuyện bản quyền tác giả âm nhạc thời công nghệ, https://www.vcpmc.org/chuyen-ban-quyen-tac-gia-am-nhac-thoi-cong-nghe-n2826.html, 9/3/2025
9.Công Chương, Xử phạt “ông chủ” phimmoi.net thế nào? https://giaoducthoidai.vn/xu-phat-ong-chu-phimmoinet-the-nao-post507005.html, 25/8/2021
10.Huyền Chi, Bản quyền sách bị xâm phạm tinh vi trên không gian số, https://laodong.vn/van-hoa-giai-tri/ban-quyen-sach-bi-xam-pham-tinh-vi-tren-khong-gian-so-1505907.ldo, 13/5/2025.
11.Lê Hồ Trung Hiếu – Nguyễn Đinh Hà Giang – Nguyễn Bình Minh, Pháp luật bảo hộ quyền tác giả với tác phẩm AI ở một số quốc gia – Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, https://tapchicongthuong.vn/phap-luat-bao-ho-quyen-tac-gia-doi-voi-tac-pham-ai-o-mot-so-quoc-gia-bai-hoc-kinh-nghiem-cho-viet-nam-131175.htm, 20/12/2024
12. Ý kiến trao đổi của ông Vũ Kiêm Văn (Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Truyền thông số Việt Nam), https://www.vdca.org.vn/san-giao-dich-ban-quyen-so-buoc-tien-moi-trong-quan-ly-ban-quyen, 11/7/2024
