1. Một số vấn đề lý luận về văn hóa Đảng
1.1. Khái niệm văn hoá Đảng
Văn hoá Đảng là một khái niệm có nội hàm ngữ nghĩa khá rộng, bao hàm nhiều yếu tố về tư tưởng, đạo đức, và phong cách sống của các đảng viên và tổ chức Đảng. Có thể hiểu một cách tổng quát, Văn hóa Đảng là hệ thống các giá trị tư tưởng, phẩm chất đạo đức, tác phong, lối sống mà Đảng và từng đảng viên duy trì, tuân thủ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chính trị. Văn hoá Đảng được hình thành từ thực tiễn hoạt động của Đảng, bao gồm cả quá trình Đảng lãnh đạo cách mạng và xây dựng đất nước.
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hoá Đảng là sự kết hợp của ba yếu tố cốt lõi: văn hoá chính trị, văn hoá đạo đức và văn hoá phong cách. Trong đó, văn hoá chính trị là sự trung thành và kiên định với chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, là mục tiêu, lý tưởng cao đẹp mà Đảng theo đuổi. Văn hoá đạo đức thể hiện ở các chuẩn mực đạo đức cách mạng, như “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” và văn hoá phong cách là sự giản dị, gần gũi và gương mẫu trong lối sống, hành xử. Ba yếu tố này không chỉ là nền tảng mà còn là kim chỉ nam định hướng cho mọi hành động của Đảng.
1.2. Các yếu tố cấu thành văn hoá Đảng
Một là, giá trị tư tưởng và lý tưởng chính trị
Văn hoá Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng, xác định rõ mục tiêu cuối cùng là xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và phát triển bền vững. Giá trị tư tưởng này giúp mọi đảng viên có một phương hướng rõ ràng, kiên định với con đường xã hội chủ nghĩa và chủ động đấu tranh bảo vệ tư tưởng của Đảng. Văn hoá Đảng gắn liền với việc xây dựng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chống lại mọi biểu hiện suy thoái, lệch lạc trong tư tưởng và hành động.
Hai là, giá trị đạo đức và phẩm chất cách mạng
Văn hoá Đảng đòi hỏi mỗi đảng viên phải không ngừng rèn luyện, tu dưỡng đạo đức và giữ vững các phẩm chất cách mạng. Các giá trị đạo đức này bao gồm: tinh thần trung thực, trách nhiệm, liêm chính, chí công vô tư. Đạo đức cách mạng là thước đo để đánh giá tư cách và phẩm chất của mỗi đảng viên, là nền tảng để các cán bộ, đảng viên gắn bó với nhân dân và thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị. Đạo đức cách mạng là sự kiên định với các nguyên tắc của Đảng, sự quyết tâm bảo vệ công lý và quyền lợi của nhân dân, là việc sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân để phụng sự lợi ích cộng đồng, lợi ích dân tộc.
Ba là, tinh thần đoàn kết và đồng thuận trong tổ chức
Đoàn kết là một trong những nguyên tắc cơ bản của văn hoá Đảng, thể hiện trong mối quan hệ chặt chẽ giữa các đảng viên, sự phối hợp giữa các chi bộ và sự đồng lòng trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị. Tinh thần đoàn kết giúp tổ chức Đảng vững mạnh, không bị chia rẽ bởi bất kỳ yếu tố nào từ bên ngoài. Đây là yếu tố quan trọng để Đảng có thể ứng phó với mọi thách thức, không chỉ trong thời kỳ chiến tranh mà còn trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay.
Bốn là, tác phong, lối sống và phong cách làm việc của đảng viên
Văn hoá Đảng cũng được thể hiện qua phong cách làm việc, cách ứng xử và lối sống của mỗi đảng viên. Đảng viên cần giữ phong cách sống giản dị, khiêm tốn, tránh xa chủ nghĩa cá nhân, không để lòng tham làm lu mờ lý tưởng. Tác phong làm việc của đảng viên phải gương mẫu, kỷ luật, nói đi đôi với làm. Từng cán bộ, đảng viên phải nêu gương trong mọi lĩnh vực, tạo niềm tin và sự kính trọng từ nhân dân. Tác phong này không chỉ là yêu cầu của Đảng mà còn là trách nhiệm với nhân dân, là một biểu hiện cụ thể của văn hoá Đảng.
Năm là, ý thức tự giác và tinh thần phấn đấu
Văn hoá Đảng đòi hỏi từng cán bộ, đảng viên phải không ngừng học tập, rèn luyện và phấn đấu để hoàn thiện bản thân. Ý thức tự giác là đặc trưng của người đảng viên, thể hiện ở tinh thần tự rèn luyện đạo đức, tự nâng cao kiến thức, không ngừng tìm tòi, sáng tạo trong công việc, tự phê bình và phê bình. Một đảng viên có ý thức tự giác và tinh thần phấn đấu sẽ không bị lôi kéo bởi các tư tưởng lệch lạc, tiêu cực mà luôn giữ vững lý tưởng và đạo đức cách mạng.
1.3. Đặc trưng của văn hoá Đảng
Văn hóa Đảng chịu ảnh hưởng và gắn liền với văn hóa dân tộc. Bản chất của văn hoá Đảng là sự trung thành với lý tưởng, quyết tâm bảo vệ công lý và công bằng xã hội, tinh thần phụng sự vì Đảng quên mình, vì nhân dân phục vụ. Đặc trưng của văn hoá Đảng thể hiện ở các nội dung sau đây:
Thứ nhất, tính kỷ luật và nguyên tắc. Văn hoá Đảng đề cao tính kỷ luật, nguyên tắc để tạo sự ổn định, nhất quán trong tổ chức. Kỷ luật trong Đảng là sợi dây liên kết tất cả các đảng viên, là điều kiện để xây dựng một tổ chức vững mạnh, không bị phân tán. Mỗi đảng viên phải tự giác tuân thủ các quy định, nội quy và sẵn sàng chịu trách nhiệm trước mọi hành vi của mình.
Thứ hai, tính tiên phong và gương mẫu. Văn hoá Đảng đòi hỏi mỗi đảng viên phải là người tiên phong, gương mẫu trong mọi hoàn cảnh, từ công việc đến lối sống, đạo đức. Tính tiên phong không chỉ thể hiện ở việc hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà còn ở tinh thần dám nghĩ, dám làm, sáng tạo, sẵn sàng đổi mới. Một Đảng viên gương mẫu sẽ là tấm gương sáng để nhân dân và đồng nghiệp noi theo.
Thứ ba, tính đoàn kết và trách nhiệm tập thể. Văn hoá Đảng nhấn mạnh tinh thần đoàn kết và ý thức trách nhiệm tập thể. Mỗi đảng viên đều là một phần trong tổ chức, nên cần đặt lợi ích tập thể lên trên lợi ích cá nhân. Đoàn kết là một trong những yếu tố nền tảng tạo nên sức mạnh và sức sống của Đảng.
Thứ tư, tinh thần phụng sự nhân dân. Mục tiêu cuối cùng của văn hoá Đảng là phục vụ lợi ích của nhân dân, đặt quyền lợi của nhân dân lên trên hết. Tinh thần này giúp các đảng viên giữ vững lý tưởng cách mạng, tránh xa các cám dỗ của vật chất, quyền lực. Phụng sự nhân dân không chỉ là một yêu cầu về mặt lý luận mà còn là trách nhiệm đạo đức của từng đảng viên, là cách để Đảng gắn bó với quần chúng và bảo vệ uy tín của mình.
Thứ năm, sự trong sạch và tính liêm chính. Văn hoá Đảng đòi hỏi đảng viên phải giữ được tính liêm chính, trong sạch, không lợi dụng chức quyền để trục lợi cá nhân. Điều này giúp giữ gìn hình ảnh tốt đẹp của Đảng trong lòng nhân dân, tránh những hiện tượng tiêu cực như tham nhũng, quan liêu. Tính liêm chính là một trong những chuẩn mực đạo đức cao nhất, là giá trị cốt lõi trong văn hoá Đảng, là cội nguồn sức mạnh giúp Đảng trường tồn và phát triển bền vững.
2. Những hạn chế trong nhận thức về văn hoá Đảng hiện nay
- Thiếu hiểu biết hoặc chưa thấm nhuần các giá trị cốt lõi của văn hoá Đảng
Một trong những hạn chế trong nhận thức về văn hoá Đảng là do sự hiểu biết chưa sâu, chưa đầy đủ về các giá trị cốt lõi của Đảng. Mặc dù Đảng đã ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị nhằm nâng cao nhận thức về văn hoá Đảng, nhưng việc triển khai công tác giáo dục chính trị tư tưởng ở một số địa phương, đơn vị vẫn chưa thực sự hiệu quả. Một số cán bộ, đảng viên thiếu sự hiểu biết vững chắc về chủ nghĩa
Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, về nguyên tắc tập trung dân chủ, tự phê bình và phê bình. Không ít cán bộ, đảng viên tham gia học tập nghị quyết, chủ trương của Đảng một cách hình thức, thiếu sự nghiên cứu sâu, dẫn đến việc tiếp thu kiến thức không đầy đủ hoặc không đúng bản chất. Việc học tập chủ yếu mang tính đối phó, thiếu sự vận dụng vào thực tiễn, khiến họ không thực sự thấm nhuần các giá trị văn hoá Đảng, từ đó không thể chuyển hóa thành hành động cụ thể.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh toàn cầu hoá và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, một số cán bộ, đảng viên còn bị tác động bởi những thông tin xấu, độc trên không gian mạng, nếu không có sự tỉnh táo và hiểu biết vững chắc, có thể bị dao động, hoài nghi, thậm chí bị lôi kéo vào những luận điệu phản động, từ đó xa rời các giá trị cốt lõi của Đảng.
- Thiếu trách nhiệm trong công tác và sinh hoạt
Trách nhiệm là một trong những nguyên tắc quan trọng trong văn hoá Đảng. Tuy nhiên, hiện nay, tình trạng thiếu trách nhiệm trong công tác và sinh hoạt vẫn diễn ra ở một số cán bộ, đảng viên. Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này, trước hết là do chủ nghĩa cá nhân, thiếu tinh thần cống hiến. Thực tế cho thấy, khi cán bộ, đảng viên đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích tập thể, sẽ dẫn đến tình trạng làm việc cầm chừng, thiếu tinh thần trách nhiệm, thậm chí lợi dụng chức quyền để trục lợi. Điều này làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng và gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của tổ chức Đảng.
Bên cạnh đó, việc kiểm tra, giám sát trong nội bộ Đảng có lúc, có nơi chưa được thực hiện nghiêm túc hoặc còn mang tính hình thức. Điều này khiến một số cán bộ, đảng viên thiếu ý thức tự giác trong công tác và sinh hoạt, dẫn đến tình trạng lơ là, thiếu trách nhiệm, làm việc kém hiệu quả mà không bị xử lý kịp thời. Một số nơi vẫn còn tình trạng đề bạt, bổ nhiệm cán bộ chưa thực sự dựa trên tiêu chí năng lực và trách nhiệm mà vẫn bị chi phối bởi quan hệ cá nhân, lợi ích nhóm. Điều này khiến một số người được giao trọng trách nhưng lại không có đủ phẩm chất và năng lực, dẫn đến việc thực hiện công tác thiếu trách nhiệm, không hiệu quả.
- Suy thoái về đạo đức và lối sống
Suy thoái về đạo đức và lối sống là một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của sự lệch lạc trong nhận thức về văn hoá Đảng. Những nguyên nhân dẫn đến thực trạng này có thể kể đến như: tác động của kinh tế thị trường và mặt trái của hội nhập, công tác tự phê bình và phê bình chưa thực sự hiệu quả cùng với những ảnh hưởng của môi trường xã hội.
Chúng ta đều biết rằng, bên cạnh những lợi ích mà nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế mang lại, cũng có không ít tác động tiêu cực đối với một bộ phận cán bộ, đảng viên. Khi đối mặt với cám dỗ của vật chất, một số người không giữ vững được phẩm chất đạo đức, sa vào chủ nghĩa thực dụng, chạy theo lối sống xa hoa, tham nhũng, tiêu cực, xa rời lý tưởng cách mạng, làm mất đi hình ảnh gương mẫu của đảng viên trước nhân dân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến lòng tin của nhân dân vào Đảng.
Tự phê bình và phê bình là nguyên tắc quan trọng trong xây dựng Đảng, giúp Đảng không ngừng tự chỉnh đốn, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu. Tuy nhiên, việc thực hiện tự phê bình và phê bình ở một số tổ chức Đảng vẫn còn mang tính hình thức, chưa đi vào thực chất. Ở một số nơi, việc tự phê bình và phê bình chỉ mang tính đối phó, làm qua loa trong các cuộc họp mà không thực sự đi vào nội dung cốt lõi. Đảng viên khi tự phê bình thường chỉ nói chung chung, tránh đề cập đến khuyết điểm lớn, còn khi phê bình đồng chí thì e ngại, không dám nói thẳng do tâm lý nể nang, sợ mất lòng. Trái ngược với việc e dè, né tránh, một số trường hợp lại lợi dụng phê bình để công kích, hạ bệ đồng chí, gây mất đoàn kết nội bộ. Trong một số trường hợp, những người dám thẳng thắn phê bình lại bị cô lập, trù dập hoặc bị quy chụp là “gây mất đoàn kết nội bộ”. Điều này dẫn đến tâm lý ngại va chạm, khiến công tác phê bình trở nên hình thức, mất đi tính hiệu quả.
Cùng với đó là môi trường xã hội với những áp lực từ cuộc sống, công việc, gia đình, những tác động trái chiều của truyền thông và mạng xã hội cũng tác động không nhỏ đến đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên. Nếu không có bản lĩnh vững vàng, khả năng phản biện và tư duy độc lập, đảng viên dễ họ dễ bị cuốn theo những giá trị lệch lạc, xa rời bản chất của văn hoá Đảng.
3. Giải pháp nâng cao nhận thức về văn hoá Đảng
3.1. Đổi mới công tác giáo dục và tuyên truyền về văn hoá Đảng
- Đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục lý luận chính trị
Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hạn chế trong nhận thức về văn hoá Đảng là công tác giáo dục chính trị tư tưởng chưa thực sự hiệu quả. Để khắc phục, các cấp ủy Đảng cần xây dựng nội dung giáo dục sâu sắc, sát thực tiễn. Nội dung giáo dục không chỉ tập trung vào lý luận suông mà cần gắn với thực tế, đưa ra các bài học cụ thể từ lịch sử và tình hình chính trị - xã hội hiện nay. Các nội dung phải được cập nhật, phản ánh đúng yêu cầu thực tiễn, giúp cán bộ, đảng viên hiểu rõ hơn về vai trò, trách nhiệm của mình.
Đổi mới phương pháp giảng dạy thay vì truyền đạt một chiều, cần tăng cường áp dụng các phương pháp thảo luận nhóm, đối thoại trực tiếp, thiết lập các mô phỏng tình huống để giúp người học dễ tiếp thu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục chính trị tư tưởng, tận dụng các nền tảng trực tuyến, mạng xã hội để truyền tải nội dung giáo dục văn hoá Đảng, qua đó lan tỏa rộng rãi đến mọi cán bộ, đảng viên.
- Đưa nội dung văn hoá Đảng vào chương trình đào tạo
Các trường đào tạo cán bộ như Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Chính trị Bộ quốc phòng, Học viện Chính trị Công an nhân dân, các trường chính trị tỉnh, thành phố cần lồng ghép nội dung văn hoá Đảng vào chương trình học, giúp học viên hiểu rõ về vai trò, trách nhiệm của đảng viên trong xây dựng văn hoá Đảng.
Các tổ chức Đảng tại cơ sở cũng cần thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, tổ chức học tập, tham khảo kinh nghiệm thực tế ở các cơ quan, đơn vị tiêu biểu, điển hình về văn hoá Đảng, qua đó giúp đảng viên nâng cao nhận thức và thấm nhuần các giá trị cốt lõi của Đảng.
- Tăng cường phản bác thông tin sai lệch
Các tổ chức Đảng, cán bộ đảng viên cần chủ động, tích cực đấu tranh với các quan điểm sai trái, xuyên tạc về Đảng, từ đó nâng cao khả năng nhận diện và phản biện của cán bộ, đảng viên. Việc xây dựng đội ngũ chuyên gia, nhà nghiên cứu, báo chí chính thống để phân tích, phản bác thông tin xấu độc, bảo vệ sự trong sạch của tư tưởng Đảng là rất cần thiết và hiệu quả.
3.2. Tăng cường ý thức trách nhiệm và nâng cao đạo đức công vụ của cán bộ, đảng viên
- Tăng cường giáo dục trách nhiệm và đạo đức công vụ
Cần xây dựng chương trình giáo dục đạo đức công vụ dành riêng cho cán bộ, đảng viên, giúp họ nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của mình. Đồng thời, phát động các phong trào thi đua gắn với trách nhiệm công tác, tạo động lực để cán bộ, đảng viên nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ.
- Tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm
Công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật là biện pháp quan trọng để duy trì kỷ luật, nâng cao trách nhiệm của từng đảng viên. Nếu không có sự giám sát và xử lý nghiêm túc, các biểu hiện tiêu cực có thể phát sinh và gây ảnh hưởng xấu đến văn hoá Đảng. Để công tác kiểm tra, giám sát đảm bảo việc thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, đảng viên được thực hiện nghiêm túc, cần xây dựng cơ chế giám sát chéo giữa tổ chức Đảng và nhân dân, tăng cường kênh phản ánh từ quần chúng để kịp thời phát hiện những biểu hiện tiêu cực. Kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp cán bộ, đảng viên thiếu trách nhiệm, làm việc đối phó, không hoàn thành nhiệm vụ.
- Đổi mới công tác đánh giá, bổ nhiệm cán bộ
Xây dựng cơ chế đánh giá cán bộ minh bạch, khách quan. Cần xây dựng các tiêu chí cụ thể để đánh giá cán bộ cả về năng lực chuyên môn và trách nhiệm, đạo đức và thái độ trong công tác. Việc đánh giá cán bộ không chỉ dựa vào báo cáo mà còn dựa vào phản ánh của cấp dưới và nhân dân.
Công tác bổ nhiệm cán bộ cần công khai, minh bạch quy trình bổ nhiệm, đề bạt, đảm bảo lựa chọn đúng người có năng lực, trách nhiệm, tâm huyết với công việc. Loại bỏ tình trạng “chạy chức, chạy quyền”, kiên quyết đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực trong công tác cán bộ.
3.3.Đấu tranh chống suy thoái đạo đức, lối sống trong Đảng
- Tăng cường công tác tự phê bình và phê bình
Tự phê bình và phê bình là nguyên tắc quan trọng để giữ gìn sự trong sạch, vững mạnh của Đảng. Vì vậy, tự phê bình và phê bình phải trở thành nội dung bắt buộc, được duy trì thường xuyên trong sinh hoạt chi bộ, để kịp thời điều chỉnh những lệch lạc trong tư tưởng và hành động. Các cơ quan, tổ chức Đảng cần xây dựng văn hoá tự phê bình và phê bình, trong đó cán bộ lãnh đạo, người đứng đầu phải nêu gương, không né tránh sai sót, tiên phong trong việc nhận lỗi, sửa lỗi.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế bảo vệ người dám phê bình, đấu tranh chống tiêu cực. Đồng thời, gắn tự phê bình và phê bình với chế tài xử lý cụ thể, tránh tình trạng tự phê bình xong là bỏ qua. Đối với những trường hợp được góp ý nhiều lần nhưng không sửa chữa, cần có hình thức xử lý nghiêm khắc, thậm chí kỷ luật để giữ kỷ cương Đảng.
- Kiểm soát chặt chẽ quyền lực, phòng chống tham nhũng
Kiểm soát quyền lực và phòng chống tham nhũng không chỉ là nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước mà cần sự vào cuộc của toàn xã hội. Để thực hiện hiệu quả, trước hết cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế giám sát quyền lực. Xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ ở tất cả các cấp, trong đó quy định rõ trách nhiệm giải trình của từng cá nhân, cơ quan trong hệ thống chính trị.
Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, giám sát chéo giữa các cơ quan Đảng, chính quyền, Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc. Khuyến khích sự tham gia giám sát của nhân dân, phát huy vài trò của báo chí trong việc phát hiện và đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực.
Xây dựng môi trường kỷ luật nghiêm minh, trong đó mọi sai phạm của cán bộ lãnh đạo đều bị xử lý nghiêm, không có vùng cấm, không có ngoại lệ.
3.4. Phát huy vai trò giám sát của nhân dân trong xây dựng văn hoá Đảng
Phát huy vai trò giám sát của nhân dân là một trong những giải pháp quan trọng để xây dựng văn hóa Đảng trong sạch, vững mạnh. Khi vai trò giám sát của nhân dân được phát huy hiệu quả, Đảng sẽ có thêm một cơ chế quan trọng để tự chỉnh đốn, nâng cao đạo đức, trách nhiệm của cán bộ, đảng viên. Để làm được điều này, cần ban hành các quy định cụ thể hơn về quyền giám sát của nhân dân đối với tổ chức Đảng và cán bộ, đảng viên. Hiện nay, Hiến pháp và các văn bản pháp luật đã đề cập đến quyền giám sát của nhân dân, nhưng cần có những quy định cụ thể hơn về phương thức thực hiện, trách nhiệm của các cơ quan tiếp nhận và xử lý thông tin phản ánh. Bên cạnh đó, cần xây dựng các kênh tiếp nhận ý kiến, phản ánh của nhân dân một cách đa dạng, hiệu quả đảm bảo để người dân có thể phản ánh về sai phạm của cán bộ, cũng như biết được kết quả xử lý của các cơ quan, tổ chức Đảng một cách thuận tiện.
Tóm lại, để nâng cao nhận thức về văn hoá Đảng cho đội ngũ cán bộ, đảng viên, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp nêu trên nhưng quan trọng hơn, mỗi cán bộ, đảng viên cần tự ý thức trách nhiệm của mình, không ngừng học tập, rèn luyện, giữ gìn phẩm chất đạo đức và phát huy tinh thần tiên phong, gương mẫu để góp phần xây dựng Đảng vững mạnh, thực sự là lực lượng lãnh đạo tin cậy của Nhân dân./.
Nguyễn Tiến Thư
TS, Phó Viện Trưởng Viện Văn hoá và Phát Triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
